Μέχρι πρότινος τα αυταρχικά καθεστώτα της Μέσης Ανατολής συγκέντρωναν το ενδιαφέρον των κοινωνικών επιστημόνων λόγω της απαράμιλλης ανθεκτικότητος τους. Ενώ οι δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής και της Νότιας Ευρώπης, τα κομμουνιστικά καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης κατέρρευσαν υπό το βάρος της πολιτικής τους αποτυχίας και του αιτήματος των λαών για δημοκρατία, η Μέση Ανατολή ξεχώριζε ως ο τελευταίος επί γης «παράδεισος» του απολυταρχισμού. Το Ισλάμ, ο παναραβισμός, το Παλαιστινιακό, ο ορυκτός πλούτος θεωρήθηκαν κατά καιρούς ως τα σημαντικότερα εργαλεία με τα οποία οι αυταρχικές ελίτ των μεσανατολικών κρατών πετύχαιναν να χειραγωγούν τους λαούς τους. Αυτό συνοδευόταν βεβαίως από την ανάπτυξη αποτελεσματικών μηχανισμών καταστολής. Οι αντιφρονούντες δολοφονούνταν, φυλακίζονταν, βασανίζονταν και συκοφαντούνταν σαν πράκτορες των ΗΠΑ, ή –ακόμη χειρότερα– του Ισραήλ. Σε κοινωνίες εθισμένες στην συνωμοσιολογική αντίληψη της εσωτερικής και διεθνούς πολιτικής πραγματικότητος, κάτι τέτοιο δεν ήταν ιδιαιτέρως δύσκολο. Τι άλλαξε όμως τώρα;
Πρώτον, ο προσωποπαγής χαρακτήρας των αυταρχικών καθεστώτων σήμαινε ότι η βιολογική φθορά των ηγετικών ελίτ θα συνοδευόταν από την φθορά του ιδίου του καθεστώτος. Καθώς απέτυχαν να προσελκύσουν το καλύτερο ανθρώπινο δυναμικό των χωρών τους, η ικανότητα των αυταρχικών καθεστώτων να προασπίσουν την επιβίωσή τους έβαινε μειούμενη. Αυτό διέλαθε της προσοχής των ηγετών οι οποίοι είχαν αναπτύξει μία δυναστική αντίληψη για την εξουσία. Δεν είναι τυχαία η προσπάθεια Μουμπάρακ να εγκαταστήσει κληρονομικώ δικαίω τον γυιο του ως διάδοχο. Αυτό όμως που πέτυχε προ δεκαετίας ο Χαφέζ αλ-Άσαντ στην Συρία δεν λειτούργησε στην Αίγυπτο.
Καίριας σημασίας υπήρξε και η απώλεια του μονοπωλίου στην ενημέρωση και την διακίνηση των ιδεών ως συνέπεια της παγκοσμιοποιήσεως. Η εξάπλωση του διαδικτύου και της δορυφορικής τηλεοράσεως αχρήστευσε πετυχημένα επί δεκαετίες συστήματα προπαγάνδας και ιδεολογικής χειραγωγήσεως της κοινής γνώμης. Οι πηγές των ιδεών και των πληροφοριών δεν ήταν κατ’ανάγκην δυτικές, Μέσω του «Αλ-Τζαζίρα» και του «Αλ-Αραμπίγια» Αιγύπτιοι, Τυνήσιοι και Σύροι είχαν την δυνατότητα για πρώτη φορά να παρακολουθήσουν πολιτικές συζητήσεις για τα πολιτικά προβλήματα του αραβικού κόσμου –πέραν του Παλαιστινιακού– υπό συνθήκες σχετικής ελευθερίας. Τηλεοπτικές σειρές –τουρκικής συνήθως προελεύσεως– παρουσίαζαν ένα πολιτικό και οικονομικό μοντέλο επιτυχημένο για τα δεδομένα της περιοχής αλλά και οικείο. Τα παραδοσιακά μέσα καταστολής της κοινωνικής δυσαρέσκειας αποδείχθηκαν ανεπαρκή. Ενδεικτική ήταν η προσπάθεια του καθεστώτος Μουμπάρακ να ελέγξει την επικοινωνία και τη ενημέρωση διά της διακοπής των υπηρεσιών διαδικτύου στην χώρα. Αυτή όμως ακυρώθηκε στην πράξη εντός μερικών ωρών, όταν η «Twitter», η «Google» και η «SayNow» ανακοίνωσαν την ανάπτυξη λογισμικού που επιτρέπει την μετατροπή φωνητικών τηλεφωνικών μηνυμάτων σε μηνύματα «tweet». Δύσκολη ομολογουμένως η φίμωση του λαού στην εποχή του διαδικτύου....
Αξίζει, τέλος, να σημειώσει κανείς επίσης και τις αθόρυβες αλλά μείζονες κοινωνικές αλλαγές που έχουν συντελεσθεί στις κοινωνίες των μεσανατολικών κρατών τα τελευταία τριάντα χρόνια. Η εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού παραμόρφωσε την δημογραφική πυραμίδα, ώστε να υπερεκπροσωπούνται οι νεότερες ηλικίες. Αυτό αποτελεί υπό φυσιολογικές συνθήκες ευλογία, μπορεί όμως να μετατραπεί και σε κατάρα για καθεστώτα που αδυνατούν να παράσχουν στοιχειώδεις υπηρεσίες στους πολίτες τους. Η ανάδυση τα τελευταία χρόνια μιας νεολαίας πολυπληθούς, καλύτερα ενημερωμένης, αλλά και ενώπιον οικονομικών και κοινωνικών αδιεξόδων, ήταν βέβαιο ότι θα οδηγούσε αργά ή γρήγορα σε αμφισβήτηση των αυταρχικών καθεστώτων. Η αφορμή δόθηκε προ μερικών εβδομάδων με την αυτοπυρπόληση του Τυνησίου οπωροπώλη. Τίποτε δεν προοιωνίζεται αυτήν την στιγμή ότι οι εξεγέρσεις θα οδηγήσουν στον εκδημοκρατισμό. Ωστόσο είναι σίγουρα ενδιαφέρουσα και ενθαρρυντική η επιστροφή των λαών της Μέσης Ανατολής στο προσκήνιο της πολιτικής. Ο μεσανατολικού τύπου απολυταρχισμός δεν είναι πλέον άτρωτος.
Αναρτήσεις
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου