Επιφυλλίδες

Θαμπώνει το Τουρκικό Οικονομικό "Θαύμα"

2012-01-22T21:16:00.002+02:00

Ενώ η οικονομική κρίση επεκτείνεται σταδιακώς σε όλο και περισσότερες χώρες της Ευρωζώνης, η Τουρκία εμφανίζεται ως ανέλπιστη νησίδα οικονομικής αναπτύξεως. Με ποσοστό ανόδου του ΑΕΠ άνω του 8% κατά το τρίτο τρίμηνο του 2011, η Τουρκία υπήρξε μία από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες οικονομίες του πλανήτη. Ωστόσο η συνέχιση αυτής της ανοδικής πορείας το 2012 δεν είναι αυτονόητη. Παρά την μέθη της οικονομικής επιτυχίας, η οποία οδήγησε και σε υπερεκτίμηση των διπλωματικών δυνατοτήτων της χώρας, η νέα χρονιά προοιωνίζεται δυσκολίες σε πολλά επίπεδα.

Στο επίπεδο της οικονομίας, η περίοδος των «παχειών αγελάδων» δείχνει να πλησιάζει στο τέλος της. Ήδη καταγράφονται οι πρώτες αρνητικές ενδείξεις. Η τουρκική λίρα υποτιμήθηκε έναντι του δολλαρίου κατά περίπου 20% κατά τους τελευταίους μήνες. Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών έφθασε στο 10%, και οι επικριτικές φωνές προς την νομισματική πολιτική της κεντρικής τραπέζης αυξάνονται. Η άρνησή της να αυξήσει τα επιτόκια συνέβαλε και στην άνοδο του πληθωρισμού τους τελευταίους μήνες του 2011 σε διψήφια επίπεδα για πρώτη φορά μετά το 2004. Η πτώση του πληθωρισμού σε μονοψήφια επίπεδα υπήρξε μία από τις πρώτες μεγάλες επιτυχίες της κυβερνήσεως Ερντογάν σε συμβολικό επίπεδο, καθώς και προάγγελος άλλων θετικών εξελίξεων στον τομέα της οικονομίας. Η πορεία της ευρωπαϊκής οικονομίας αποτελεί έναν πρόσθετο παράγοντα αβεβαιότητος. Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τον κυριότερο εμπορικό εταίρο της Τουρκίας, είναι αδύνατον η ύφεση και η πτώση της ζητήσεως στην ευρωπαϊκή οικονομία να αφήσουν ανεπηρέαστη την τουρκική οικονομία.

Πέραν του οικονομικού ρίσκου, ούτε οι πολιτικοί κίνδυνοι είναι αμελητέοι. Οι αρνητικές εξελίξεις στο μέτωπο του κουρδικού ζητήματος συνεχίζονται. Η πρόσφατη δολοφονία τριάντα πέντε αμάχων νεαρών Κούρδων από τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις, τους οποίους εξέλαβαν -κατά την επίσημη ενημέρωση- για αντάρτες του ΡΚΚ, όξυνε ακόμη περισσότερο τις ήδη τεταμένες σχέσεις μεταξύ της τουρκικής κυβερνήσεως και του κουρδικού στοιχείου. Η πρόσφατη σύλληψη του τέως αρχηγού του τουρκικού γενικού επιτελείου Ιλκέρ Μπάσμπουγ, κίνηση αδιανόητη προ μερικών μόλις ετών, επανέφερε με δραματικό τρόπο στην επικαιρότητα τις σχέσεις στρατού και πολιτικής στην Τουρκία και είναι ενδεικτική των νέων πολιτικών ισορροπιών. Ενδεικτική της αδυναμίας στην οποία έχει περιέλθει ο τουρκικός στρατός αλλά και των εσωκομματικών δυναμικών που αναπτύσσονται στο κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως. Τέλος, η πρόσφατη περιπέτεια της υγείας του πρωθυπουργού Ερντογάν προσέθεσε έναν ακόμη καίριο παράγοντα αβεβαιότητος. Η ανησυχία και η σπερμολογία για την πορεία της υγείας του δεν έχουν εξανεμισθεί παρά τις περί του αντιθέτου κυβερνητικές διαβεβαιώσεις. Δεδομένων του συγκεντρωτικού τρόπου διοικήσεως και της προσωποκεντρικής οργανώσεως του τουρκικού κομματικού συστήματος η υγεία του πρωθυπουργού Ερντογάν αποτελεί βασική προϋπόθεση πολιτικής σταθερότητος. Προ είκοσι περίπου ετών, ένα άλλο κόμμα που κυριάρχησε στην τουρκική πολιτική ζωή και επέφερε καίριες μεταρρυθμίσεις, το Κόμμα Μητέρας Πατρίδος, συρρικνώθηκε μετά την αποχώρηση του ηγέτη του Τουργκούτ Οζάλ, με αποτέλεσμα η χώρα να διέλθει αλλεπάλληλες πολιτικές και οικονομικές κρίσεις.

Αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι όσα συνέβησαν τότε θα επαναληφθούν και στις μέρες μας. Τα θεμελιώδη μεγέθη της τουρκικής οικονομίας είναι σήμερα διαφορετικά και πολύ πιο υγιή. Ωστόσο η πιθανή ανάκυψη θέματος διαδοχής στην ηγεσία του κυβερνώντος κόμματος της Τουρκίας εντός του 2012 θα δοκιμάσει τις αντοχές του τουρκικού οικονομικού «θαύματος».

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 22α Ιανουαρίου 2012)

Το Ισραήλ, η Τουρκία και η Κρίση

2011-12-26T10:19:00.002+02:00

Η ανάδειξη του Ισραήλ σε πολλά υποσχόμενο νέο πολιτικό και στρατηγικό εταίρο της Ελλάδος υπήρξε μία από τις πιο εντυπωσιακές αλλαγές στον χώρο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής κατά τα τελευταία χρόνια. Σειρά επισήμων και ανεπισήμων επαφών σε πολιτικό, διπλωματικό και στρατιωτικό επίπεδο ήλθαν να συνταράξουν ένα τέλμα δεκαετιών. Οι σχέσεις Ελλάδος και Ισραήλ είχαν παραμεληθεί, συνεπεία των παραδοσιακών σχέσεων της Ελλάδος με τις αραβικές χώρες και της στηρίξεως που παρείχαν οι τελευταίες στις ελληνικές θέσεις στο Κυπριακό. Συνέβαλε προς τούτο και η κυριαρχία μιας αντιαμερικανικής ρητορείας στην οποία το Ισραήλ παρουσιαζόταν ως «ο χωροφύλακας των αμερικανικών συμφερόντων» στην περιοχή. Έτσι η Ελλάς αναγνώρισε το κράτος του Ισραήλ de jure μόλις το 1990. Η στρατηγική αναβάθμιση των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 σε συνθήκες ελληνοτουρκικού διπλωματικού ανταγωνισμού δεν άφησε σοβαρά περιθώρια βελτίωσης των ελληνοϊσραηλινών σχέσεων. Η ραγδαία ωστόσο επιδείνωση που επήλθε στις τουρκοϊσραηλινές σχέσεις μετά την ισραηλινή επιχείρηση του Δεκεμβρίου 2008 στην Γάζα φαίνεται ότι συνέβαλε στην στροφή του ενδιαφέροντος της ισραηλινής διπλωματίας. Ουδείς αμφισβητεί ότι η εμβάθυνση των ελληνοϊσραηλινών σχέσεων είναι προς το συμφέρον της Ελλάδος• σκόπιμο είναι, ωστόσο, να τοποθετηθεί το ζήτημα στις πραγματικές του διαστάσεις.
Πρώτον, είναι πολύ σημαντικό να λάβει τέλος ο ετεροπροσδιορισμός των σχέσεων Ελλάδος και Ισραήλ. Είναι σαφής η πρόθεση της ισραηλινής κυβερνήσεως Νετανιάχου να χρησιμοποιήσει την βελτίωση των σχέσεων με την Ελλάδα και την Κύπρο ως αντίβαρο στην επιδείνωση των σχέσεων του Ισραήλ με την Τουρκία. Αν και βελτίωση των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων δεν προβλέπεται στο προσεχές μέλλον, οποιαδήποτε κυβερνητική αλλαγή σε Ισραήλ και Τουρκία πολύ πιθανόν να επιφέρει σημαντικές αλλαγές. Αντί να λειτουργεί ως αντίβαρο της Τουρκίας, η ελληνική πλευρά οφείλει να αναπτύξει σειρά πρωτοβουλιών οι οποίες να επαναφέρουν την ελληνική διπλωματία στον χώρο της Μέσης Ανατολής.
Δεύτερον, χωρίς να παραγνωρίζει κανείς τα πιθανά πολιτικά και οικονομικά οφέλη από την συνεργασία Ελλάδος, Κύπρου και Ισραήλ, είναι ατελέσφορη η διολίσθηση σε συζητήσεις περί αναβαθμισμένης στρατηγικής συνεργασίας και δημιουργίας αξόνων που μάλλον σε ευσεβείς πόθους αναφέρονται. Η συνεργασία Ελλάδος, Κύπρου και Ισραήλ μπορεί να είναι αμοιβαίως επωφελής και οικονομικώς επικερδής. Το Ισραήλ, ωστόσο, ούτε το Κυπριακό πρόκειται να λύσει προς όφελος των ελληνοκυπριακών συμφερόντων ούτε να διακινδυνεύσει την πλήρη ρήξη των σχέσεών του με την Τουρκία χάριν της Ελλάδος. Η αναβάθμιση του ρόλου της Ελλάδος ως στρατηγικού εταίρου του Ισραήλ είναι συνάρτηση της επιτυχούς διαχειρίσεως της οικονομικής και κοινωνικής κρίσεως. Μία χρεοκοπημένη χώρα δεν αποτελεί ελκυστικό εταίρο κανενός.
Αν μας δίδαξε κάτι η παρούσα κρίση, είναι ότι η μείζων απειλή για την εθνική κυριαρχία δεν προήλθε τελικά από τους «προαιωνίους εχθρούς», Τούρκους, Σλαβομακεδόνες, Αλβανούς, Βουλγάρους αλλά από Έλληνες πολιτικούς, «αμέμπτων εθνικών φρονημάτων», οι οποίοι άδειασαν τα δημόσια ταμεία και έφεραν την Ελλάδα στο χείλος του γκρεμού. Όσοι λοιπόν κόπτονται περί της εθνικής ανεξαρτησίας και κυριαρχίας, οφείλουν να προτείνουν μέτρα για την αντιμετώπιση του υπ’αριθμόν ένα κινδύνου για την εθνική ανεξαρτησία και κυριαρχία, του ελλείμματος του προϋπολογισμού. Όπως κατά τραγική ειρωνεία είχε κάποτε πει ο κύριος υπεύθυνος της παρούσης κρίσεως Ανδρέας Παπανδρέου, «είτε το έθνος θα δαμάσει το χρέος είτε το χρέος θα εξοντώσει το έθνος». Το Ισραήλ δεν δύναται και δεν πρόκειται να σώσει την Ελλάδα από τον κακό της εαυτό.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 4η Ιανουαρίου 2012)

Γλώσσα και Λαϊκισμός

2011-12-13T20:01:00.000+02:00

Η βαθμιαία επιβολή του λαϊκισμού ως θεμελιώδους οργανωτικής αρχής του πολιτικού και κοινωνικού βίου της χώρας αποτελεί την βαθύτερη ρίζα της ελληνικής μεταπολιτευτικής κακοδαιμονίας. Η αμφισβήτηση της ηγεμονίας του λαϊκισμού κατέστη εφικτή μόνον μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης η οποία βύθισε την Ελλάδα στην δίνη μιας πολυεπίπεδης κρίσης. Αυτή έδωσε την ευκαιρία να βγουν από την ντουλάπα πολλοί από τους «σκελετούς της μεταπολίτευσης.» Θέματα που αποτελούσαν ταμπού επί δεκαετίες βλέπουν το φως της δημοσιότητας και υπόκεινται σε δημόσιο διάλογο. Η βαθμιαία κυριαρχία του λαϊκισμού στο σύνολο του πολιτικού φάσματος και η διαλυτική επιρροή του στους πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς, την εξωτερική πολιτική, την παιδεία και την οικονομία αναδεικνύονται όλο και περισσότερο. Ωστόσο υπάρχει μία από τις εκφάνσεις του μεταπολιτευτικού λαϊκισμού η οποία διέλαθε της προσοχής που της αρμόζει: ο γλωσσικός λαϊκισμός.

Η λαίλαπα του λαϊκισμού ήταν αδύνατον να αφήσει αλώβητη και την ελληνική γλώσσα. Αν και ο γλωσσικός λαϊκισμός γεννήθηκε στα αριστερά του ελληνικού πολιτικού φάσματος, σύντομα έχασε το πολιτικό του πρόσημο και έγινε κοινό κτήμα του ελληνικού δημόσιου λόγου. Σειρά γλωσσικών μεταρρυθμίσεων των κυβερνήσεων της Νέας Δημοκρατίας και του ΠΑΣΟΚ επέβαλαν την «δημοτική» και το μονοτονικό υπό το πρόσχημα του «εκδημοκρατισμού» της παιδείας και της άρσεως του «γλωσσικού διχασμού». Στην πραγματικότητα αντικαθιστούσαν την μία ορθοδοξία –αυτήν της «καθαρεύουσας»– με μιάν άλλη –αυτήν της «δημοτικής» και περιθωριοποιούσαν την λόγια παράδοση της ελληνικής γλώσσας. Όπως στιγματιζόταν παλαιότερα η χρήση όρων της «δημοτικής», έτσι δαιμονοποιήθηκε η χρήση όρων της «καθαρεύουσας», σαν να μην αποτελούν και οι δύο διαφορετικές μορφές της μιας γλώσσας, και να μην είναι δικαίωμα κάθε χρήστη της ελληνικής γλώσσας να επιλέγει σε ποιες περιστάσεις θα χρησιμοποιεί όρους της μίας ή της άλλης. Η διάκριση μεταξύ γραπτού και προφορικού λόγου, σαφές και αναγκαίο χαρακτηριστικό κάθε γλώσσας, ισοπεδώθηκε στον ελάχιστο κοινό παρανομαστή, το παλλάδιο του λαϊκισμού.
Ο γλωσσικός λαϊκισμός εκφράσθηκε συχνά και ως «κάθαρση» της καθομιλουμένης γλώσσας από τις επιρροές της «καθαρεύουσας». Απλοποιήθηκε η ορθογραφία λέξεων, και περιορίσθηκε η χρήση των μετοχών. Για παράδειγμα, σε μεταφράσεις διεθνών συνθηκών, για να αποφευχθεί η χρήση της «καθαρευουσιάνικης» μετοχής «συμβαλλόμενος» στην έκφραση «τα συμβαλλόμενα κράτη», η έκφραση αποδόθηκε ως «καθένα από τα κράτη που συμβάλλονται με αυτήν τη σύμβαση». Συνέπεια του γλωσσικού λαϊκισμού ήταν η σαφής υποβάθμιση της ποιότητος του λόγου, δημοσίου και ιδιωτικού, και η ανάδυση μιάς νέας «δημοτικής καθαρεύουσας» στην οποία ιδιαιτέρως διακρίθηκαν πολιτικοί και συνδικαλιστές όλων των κομμάτων. Κείμενα πολιτικών, καθηγητών και δημοσιογράφων, ανθρώπων που υποτίθεται ότι είναι «τεχνίτες και δάσκαλοι του λόγου», βρίθουν σολοικισμών και βαρβαρισμών. Λάθη επαναλαμβανόμενα, ιδίως σε συνθήκες κυριαρχίας του δημοσίου λόγου των τηλεοπτικών «παραθύρων», λειτουργούν διδακτικά και αλλοιώνουν το κοινό γλωσσικό αίσθημα.
Συνέπεια των διαδοχικών γλωσσικών μεταρρυθμίσεων, της γενικής κρίσης του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, αλλά και της έκπτωσης του δημοσίου λόγου είναι και η ανεπαρκής γλωσσική παιδεία της νεολαίας. Φθάσαμε στο σημείο ο μέσος απόφοιτος λυκείου να δυσκολεύεται να διαβάσει Παπαρρηγόπουλο, Βιζυηνό, Ροΐδη και Παπαδιαμάντη –ίσως και Καβάφη–, και να κυκλοφορούν μεταγλωττίσεις τους στην «δημοτική». Την ίδια στιγμή ο ίδιος απόφοιτος διδάσκεται –σε ιδιωτικά συνήθως εκπαιδευτήρια– τους γραμματικούς κανόνες της αγγλικής, γαλλικής και γερμανικής «καθαρεύουσας», αν θέλει να τελειοποιήσει την γνώση της γλώσσας και να σπουδάσει στα πανεπιστήμια των αντιστοίχων κρατών.
Κρίσιμο εργαλείο στην ηγεμονία του γλωσσικού λαϊκισμού ήταν και η ταύτιση της «καθαρεύουσας» και της αρχαίας ελληνικής με την χούντα και την ακροδεξιά. Ο εξοβελισμός της «καθαρεύουσας» παρουσιάσθηκε ως δημοκρατική κατάκτηση. Μέχρι και το Σύνταγμα μεταγλωττίσθηκε με αμφίβολης συνταγματικότητας διαδικασίες, για να μη μείνει μισή η «νίκη της δημοκρατίας». Όποιος διεκδικούσε το δικαίωμα να κινείται στον λόγο του μεταξύ των διαφόρων μορφών της ελληνικής παρουσιαζόταν ως «ακροδεξιός» ή «χουντικός». Η δημόσια παρουσία –στομφωδών και κατά κανόνα ημιμαθών– ακροδεξιών, οι οποίοι εμφανίζονται ως αμύντορες της ελληνικής γλώσσας, συνεχίζεται και ως τις μέρες μας. Η ελληνική γλώσσα και κληρονομιά όμως είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να αφήνεται στους ακροδεξιούς.
Λύση βεβαίως δεν αποτελεί η επαναφορά του προηγουμένου καθεστώτος, αποτελεί ωστόσο αναγκαία προϋπόθεση η άρση των ακροτήτων του παρόντος. «Δημοτική» και «καθαρεύουσα» μπορούν να συνυπάρχουν, να συνδιδάσκονται και να αλληλοσυμπληρώνονται. Η απελευθέρωση του δημοσίου λόγου από τα δεσμά της λαϊκιστικής «δημοτικής καθαρεύουσας» θα αποτελέσει αλλαγή με καίριο συμβολισμό. Η ανάκαμψη της Ελλάδος από την πολυεπίπεδη οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική κρίση μπορεί και πρέπει να περιλαμβάνει και την γλώσσα.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 14η Δεκεμβρίου 2011)

Η Τουρκία εν μέσω Πληγμάτων και Επιλογών

2011-11-29T14:28:00.001+02:00

Δύο βαρειά πλήγματα μέσα σε μία εβδομάδα του Οκτωβρίου σκόρπισαν οδύνη στην τουρκική κοινωνία και προσγείωσαν την τουρκική πολιτική ηγεσία στην δύσκολη εσωτερική πραγματικότητα. Η επίθεση των Κούρδων αυτονομιστών του ΡΚΚ της 19ης Οκτωβρίου στην Τσουκούρτζα της νοτιοανατολικής Τουρκίας στοίχισε την ζωή σε 26 Τούρκους στρατιώτες και συνοδεύθηκε από σειρά άλλων φονικών επιθέσεων εναντίον τουρκικών δυνάμεων ασφαλείας. Αυτή οδήγησε σε ακόμη φονικώτερες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του τουρκικού στρατού εντός τουρκικού και ιρακινού εδάφους.

Η επίθεση αυτή τάραξε την αυτοπεποίθηση του τουρκικού στρατού και έφερε στην μνήμη τις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν η ανατολική και νοτιοανατολική Τουρκία θύμιζαν εμπόλεμη ζώνη, και ο φαύλος κύκλος του αίματος τροφοδοτείτο από τα πλέον εξτρεμιστικά στοιχεία και των δύο πλευρών.

Όλα αυτά υπογραμμίζουν με επώδυνο τρόπο την σαφή οπισθοχώρηση που έχει σημειώσει η υπόθεση της επιλύσεως του κουρδικού ζητήματος. Δύο χρόνια μετά το «Κουρδικό Άνοιγμα» η κυβέρνηση Ερντογάν φαίνεται να έχει παραιτηθεί των ειρηνικών πρωτοβουλιών. Οι διώξεις και οι φυλακίσεις Κούρδων βουλευτών και δημοτικών αρχόντων συνεχίζονται αμείωτες, ενώ οι πρόσφατες συλλήψεις της καθηγήτριας Μπούσρα Ερσανλί και του εκδότη Ραγκίπ Ζαράκολου προκάλεσαν κύμα διεθνών αντιδράσεων. Μπορεί η τουρκική πολιτική ηγεσία να αισθάνεται αρκετά ισχυρή και πολυπράγμων, ώστε να διεκδικεί ρυθμιστικό ρόλο σε θέματα περιφερειακής και παγκόσμιας ασφάλειας, το Παλαιστινιακό, την κρίση της Σομαλίας και το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ωστόσο μάλλον έχει παραμελήσει τα του οίκου της. Το κόστος αυτής της αμελείας το πληρώνει με το αίμα της η τουρκική και κουρδική νεολαία.

Ακόμη περισσότερα θύματα προκάλεσαν οι φονικοί σεισμοί στην επαρχία του Βαν. Οι εικόνες των καταρρευσάντων κτιρίων και οι πληροφορίες για εκατοντάδες νεκρούς και αγνοουμένους ξύπνησαν στους Τούρκους τις πικρές αναμνήσεις του σεισμού της Νικομήδειας του 1999. Δώδεκα χρόνια μετά τον σεισμό εκείνο, ο κρατικός μηχανισμός της Τουρκίας αποδεικνύεται ωστόσο αποτελεσματικότερος. Μπορεί ο νυν σεισμός να μην έπληξε το οικονομικό και πληθυσμιακό κέντρο της χώρας όπως το 1999, ωστόσο η συντεταγμένη και οργανωμένη αντίδραση του τουρκικού κρατικού μηχανισμού είναι ενδεικτική των αλλαγών που έχουν συντελεσθεί την τελευταία δωδεκαετία στην χώρα.

Ενδιαφέρον είχε και η τουρκική στάση ως προς την προσφορά του Ισραήλ για συνδρομή στις πληγείσες περιοχές. Με αρκετή καθυστέρηση έγινε δεκτή η αποστολή περιορισμένης υλικής βοήθειας, άνευ όμως οιουδήποτε πολιτικού συμβολισμού. Χάθηκε λοιπόν η ευκαιρία για μία επανάληψη της ελληνοτουρκικής «διπλωματίας των σεισμών» του 1999; Η πραγματικότητα είναι μάλλον πιο πεζή. Ήταν κοινή τότε πεποίθηση στην ελληνική και τουρκική πολιτική ηγεσία ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις πρέπει να απεμπλακούν από το τέλμα δεκαετιών, και η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας φαινόταν ως ιδανικός καταλύτης γι’αυτό. Το κύμα αμοιβαίας συμπαθείας που προκάλεσαν οι δύο καταστρεπτικοί σεισμοί το 1999 ήταν «μάννα εξ ουρανού» για αυτήν την αλλαγή πορείας. Στην περίπτωση των σχέσεων Τουρκίας και Ισραήλ η τουρκική πολιτική ηγεσία δεν δείχνει διατεθειμένη να υποχωρήσει από μία πολιτική οξύνσεως των σχέσεων, η οποία αποδίδει καρπούς στο εσωτερικό μέτωπο και την αραβική κοινή γνώμη. Ένας σεισμός δεν αρκεί να ανατρέψει τις πολιτικές επιλογές μιας ηγεσίας, αλλά μόνον να τις διευκολύνει. Η ιστορία επαναλαμβάνεται κατά τούτο και μόνον.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "ΕΛΙΑΜΕΠ Blogs" την 13^η Δεκεμβρίου 2011)

Παπαδήμος και Ντερβίς

2011-11-29T10:25:00.001+02:00

Η σύγκριση των σταδιοδρομιών των κ.κ. Λουκά Παπαδήμου και Κεμάλ Ντερβίς προηγείται κατά πολύ της επεισοδιακής αναρρήσεως του πρώτου στην πρωθυπουργία της Ελλάδος. Ήδη από το ξέσπασμα της ελληνικής κρίσεως το 2009, πολλοί παρατηρητές των ελληνικών και τουρκικών υποθέσεων αναφέρονταν στον κ. Παπαδήμο ως τον «Έλληνα Ντερβίς». Οι τεχνοκρατικές περγαμηνές των δύο παρουσιάζουν σαφείς ομοιότητες. Επιτυχημένα στελέχη διεθνών οικονομικών οργανισμών με πείρα διδασκαλίας σε κορυφαία αμερικανικά πανεπιστήμια έχαιραν άκρας εκτιμήσεως στο διεθνές οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Το κυριότερο ίσως: διέθεταν σε πληθώρα μία από τις πλέον σπανίζουσες αρετές στις τάξεις της τουρκικής και ελληνικής πολιτικής ελίτ: αξιοπιστία.

Η ανάληψη του Υπουργείου Οικονομικών από τον κ. Ντερβίς στην κυβέρνηση του Μπουλέντ Ετζεβίτ τον Σεπτέμβριο του 2001 έγινε υπό συνθήκες αδυναμίας πολιτικής συνεννοήσεως και κοινωνικής κατακραυγής εναντίον του πολιτικού συστήματος της χώρας. Το πρόγραμμα οικονομικών μεταρρυθμίσεων το οποίο εκπόνησε και εφάρμοσε ο κ. Ντερβίς θεωρείται ο θεμέλιος λίθος του τουρκικού οικονομικού θαύματος το οποίο έφερε τον ρυθμό αναπτύξεως της Τουρκίας σε επίπεδο συγκρίσιμο με αυτό της Κίνας. Ωστόσο το θαύμα αυτό δεν πιστώνεται μόνον στον κ. Ντερβίς. Μείζων υπήρξε και η συμβολή του πρωθυπουργού της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Χωρίς ζηλευτές τεχνοκρατικές προδιαγραφές αλλά με οξύ πολιτικό αισθητήριο και κρίση ο κ. Ερντογάν κατόρθωσε να επιβάλει την πιστή εφαρμογή του επώδυνου προγράμματος σταθεροποιήσεως, να κερδίσει την εμπιστοσύνη των διεθνών οικονομικών οργανισμών και να απελευθερώσει τις υγιείς δυνάμεις της τουρκικής οικονομίας και κοινωνίας. Η μείζων δύναμη της Τουρκίας σήμερα δεν βρίσκεται στην πολεμική της μηχανή. Βρίσκεται στο δαιμόνιο των Τούρκων μικρών και μεγάλων επιχειρηματιών που αναλαμβάνουν ρίσκα και επενδύουν σε χώρες τόσο διαφορετικές όσο το Σουδάν και το Τατζικιστάν, η Γκάνα και η Ρωσία. Βρίσκεται στις εξαγωγικές επιχειρήσεις της τουρκικής ενδοχώρας η ανταγωνιστικότητα των οποίων δεν αποτελεί συνάρτηση του μειωμένου κόστους παραγωγής μόνον αλλά και της διαρκώς βελτιουμένης ποιότητος των προϊόντων τους. Βρίσκεται επίσης στην άνοδο του επιπέδου της ανωτάτης παιδείας με πανεπιστήμια διεθνώς ανταγωνιστικά και συνδεδεμένα με την οικονομική δραστηριότητα. Με το πρόγραμμα πολιτικών μεταρρυθμίσεων της περιόδου 2002-2005 πέτυχε επίσης ο κ. Ερντογάν να άρει τις επιφυλάξεις για τις ισλαμιστικές πολιτικές του καταβολές και την υποτιθέμενη κρυφή πολιτική του ατζέντα και να προσελκύσει όγκο επενδύσεων πρωτοφανή για την ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας. Δεν αποκλείεται η αισιοδοξία των αγορών για το μέλλον της τουρκικής οικονομίας να είναι υπέρμετρη, και μία διόρθωση –ίσως και βίαιη– είναι πιθανή εντός των προσεχών ετών. Αυτό ωστόσο δεν πρόκειται να ανατρέψει την ανάδειξη της Τουρκίας σε αξιοσημείωτο περιφερειακό παράγοντα όχι τόσο βάσει της στρατιωτικής της ισχύος, αλλά κυρίως βάσει των οικονομικών της επιδόσεων.
Την ίδια στιγμή ο κ. Ντερβίς μάλλον απέτυχε στην εμπλοκή του στα «βαθειά νερά» της τουρκικής πολιτικής κονίστρας. Εγκατέλειψε την τελευταία στιγμή τον Ισμαήλ Τζεμ στην προσπάθειά του να ιδρύσει πολιτικό κόμμα-απάντηση στο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP), το «Κόμμα της Νέας Τουρκίας» (YTP). Το 2005 εγκατέλειψε τελικά την Τουρκία αποδεχόμενος τον διορισμό του στην ηγεσία του Προγράμματος Αναπτύξεως του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (UNDP). Έκτοτε η τουρκική κεντροαριστερά παραμένει σε αναζήτηση ενός πολιτικού σχηματισμού ο οποίος θα εκφράσει μια φιλοευρωπαϊκή, δημοκρατική πολιτική πρόταση εναλλακτική τόσο στις πολιτικές του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ), όσο και της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως του CHP.
Η άνοδος του κ. Παπαδήμου στην πρωθυπουργία της Ελλάδος γίνεται υπό συνθήκες σαφώς δυσχερέστερες από αυτές της Τουρκίας του 2001. Το έλλειμμα και το χρέος δεν είναι τα μόνα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ελληνική κυβέρνηση, ίσως ούτε καν τα μείζονα. Η χαμηλή ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας, η καχεξία του ιδιωτικού τομέως, οι στρεβλώσεις δεκαετιών στον δημόσιο τομέα, ο γρίφος των συνεπειών της ημιτελούς οικονομικής ενοποιήσεως στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η συχνά πέραν πάσης φαντασίας αβελτηρία της κρατικής μηχανής, οι αρνητικές δημογραφικές προοπτικές αποτελούν προβλήματα ελληνικής κοπής. Ο πήχυς επομένως είναι κατά πολύ υψηλότερος για τον κ. Παπαδήμο. Η επιτυχής εφαρμογή της Συμφωνίας της 26ης Οκτωβρίου προϋποθέτει την ανατροπή του «ελληνικού ονείρου» της τελευταίας τριακονταετίας. Η χρεοκοπία αυτού του οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου πρέπει να εξηγηθεί στον λαό χωρίς περιστροφές, και η υποβολή μιας βιώσιμης ευρωπαϊκής εναλλακτικής προτάσεως επείγει. Η επιτυχής εφαρμογή του προγράμματος σταθεροποιήσεως θα μείνει ατελέσφορη, αν δεν συνοδευθεί από την απελευθέρωση των υγιών δυνάμεων της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας, καθώς και την αγκύρωση της Ελλάδος στον πυρήνα των ευρωπαϊκών θεσμών. Ως πρωθυπουργός ο κ. Παπαδήμος καλείται να συνδυάσει τις τεχνοκρατικές αρετές του κ. Ντερβίς με το πολιτικό αισθητήριο του κ. Ερντογάν. Μπορεί να τα καταφέρει; Δύσκολο, ίσως όμως από αυτό να εξαρτάται η σωτηρία της Ελλάδος από μία οικονομική καταστροφή βιβλικών διαστάσεων.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 29η Νοεμβρίου 2011)

Η Εξέγερση στην Συρία και η Τουρκία

2011-10-17T21:04:00.000+03:00

Ήδη από την αρχή της σειράς των εξεγέρσεων που απεκλήθησαν «αραβική άνοιξη» είχε αναδειχθεί η δυσχερής θέση της πολυπράγμονος τουρκικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή. Η υψηλή δημοφιλία που είχαν συσσωρεύσει στην αραβική κοινή γνώμη η κυβέρνηση του ΑΚΡ και προσωπικώς ο πρωθυπουργός της Τουρκίας συνδεόταν με την εικόνα τους ως φορέων εκσυγχρονισμού, οικονομικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων. Από την άλλη, η τουρκική κυβέρνηση είχε συνάψει στενές οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις με σειρά μεσανατολικών καθεστώτων, τα οποία κάθε άλλο παρά μεταρρυθμιστικά θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν. Αν η απουσία στενών οικονομικών και πολιτικών δεσμών και ο υποφώσκων στρατηγικός ανταγωνισμός μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου επέτρεψε την ταχεία συμπαράταξη της Τουρκίας με τους Αιγυπτίους εξεγερμένους, τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά στην Λιβύη. Η παρουσία τουρκικών επενδύσεων ύψους δεκάδων δισεκατομμυρίων δολλαρίων οδήγησε στην αρχική αντίθεση προς την διεθνή επέμβαση στην χώρα και σε αρκετές παλινωδίες, πριν τελικά η Τουρκία ταυτισθεί με την γραμμή της διεθνούς κοινότητος.
Η εξέγερση ωστόσο στην Συρία έθεσε ακόμη δυσκολώτερα ερωτήματα στην τουρκική διπλωματία. Η μεταμόρφωση της Συρίας από μείζονα απειλή ασφαλείας στα τέλη της δεκαετίας του 1990 σε κύριο περιφερειακό εταίρο της Τουρκίας υπήρξε ίσως η πλέον εντυπωσιακή επιτυχία της «πολιτικής μηδενικών προβλημάτων με τους γείτονες» των κ.κ. Νταβούτογλου-Ερντογάν. Η εδαφική διένεξη για την επαρχία της Αλεξανδρέττας και η συριακή υποστήριξη προς το ΡΚΚ έδωσαν την θέση τους σε μία εντυπωσιακή ανάπτυξη των οικονομικών και διπλωματικών σχέσεων. Τούτων δεδομένων θα περίμενε κανείς ότι η εξέγερση στην Συρία θα αποτελούσε για την τουρκική διπλωματία μία ευκαιρία να ανταποκριθεί στις προσδοκίες της αραβικής κοινής γνώμης και να αναδείξει τον καίριο περιφερειακό της ρόλο, αποτρέποντας την κλιμάκωση μιας πολύ επικίνδυνης για την διεθνή σταθερότητα κρίσεως και συμβάλλοντας στην προώθηση πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Ο απολογισμός ωστόσο είναι σαφώς πενιχρός. Η κραυγαλέα αδιαφορία του συριακού καθεστώτος στις επαναλαμβανόμενες τουρκικές εκκλήσεις για περιορισμό της χρήσεως δολοφονικής βίας κατά αόπλων διαδηλωτών κατέδειξε ότι η πραγματική διπλωματική επιρροή της Τουρκίας ήταν κατά πολύ μικρότερη των προσδοκιών. Η τελική καταδίκη του καθεστώτος από τον πρωθυπουργό Ερντογάν ήταν αναπόφευκτη δεδομένης της επιλογής της Τουρκίας να συμπλεύσει με την μεσανατολική κοινή γνώμη, αλλά και ενδεικτική των περιορισμένων δυνατοτήτων επηρεασμού της τελευταίας.
Η πιθανή αποσταθεροποίηση του καθεστώτος Άσαντ εγείρει, ωστόσο, επιπρόσθετες και σοβαρές ανησυχίες στην Άγκυρα. Πέραν των αλυσιδωτών αντιδράσεων τις οποίες θα μπορούσε να προκαλέσει σε Λίβανο, Παλαιστίνη και Ιράν μία βίαια αλλαγή καθεστώτος στην Δαμασκό, ιδιαίτερη σημασία για την Τουρκία έχει και η ενδεχόμενη αναβάθμιση του καθεστώτος της κουρδικής μειονότητος στην Συρία. Δεδομένης της συνταγματικώς κατοχυρωμένης αυτονομίας των Κούρδων του βορείου Ιράκ και της υπαναχωρήσεως από πολιτικές για την λύση του Κουρδικού εντός της Τουρκίας, η κυβέρνηση Ερντογάν μπορεί να βρεθεί ενώπιον ενός διεθνοποιημένου Κουρδικού ζητήματος στο οποίο θα κληθεί να εφαρμόσει στο εσωτερικό τους κανόνες τους οποίους κηρύσσει στους γείτονές της. Η υπαναχώρηση της Αγκύρας σε παλαιές –και αναποτελεσματικές– πολιτικές στηριγμένες στην στρατιωτική της υπεροχή θα είναι τότε η πιθανότερη εξέλιξη• η βλάβη όμως για την εικόνα της Τουρκίας, όπως αυτή οικοδομήθηκε την τελευταία δεκαετία, θα είναι ανήκεστος.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "ΕΛΙΑΜΕΠ Blogs" την 4^η Νοεμβρίου 2011)

Στρατιωτική Κρίση-Ορόσημο στην Τουρκία

2011-08-09T19:14:00.004+03:00

Η κρίση κορυφής στις σχέσεις πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας που ξέσπασε στην Τουρκία με την ομαδική παραίτηση της ηγεσίας των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ήταν συνέπεια μίας στρατηγικής περιορισμού του πολιτικού ρόλου της στρατογραφειοκρατίας που με επιμέλεια εφήρμοσε η κυβέρνηση Ερντογάν. Ήδη κατά την περασμένη δεκαετία σειρά στρατηγικών και τακτικών λαθών είχαν οδηγήσει στην μείωση του κύρους και της επιρροής των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων.

Η βαθμιαία ενδυνάμωση του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) έγινε σαφής την επαύριο της αποφάσεως του Συνταγματικού Δικαστηρίου περί την απαγόρευση του ΑΚΡ τον Ιούλιο του 2008. Από την στιγμή που το Συνταγματικό Δικαστήριο δίστασε να προκαλέσει μείζονα πολιτική κρίση, απαγορεύοντας το κυβερνών κόμμα, η συρρίκνωση της επιρροής της στρατογραφειοκρατικής ελίτ ήταν ραγδαία. Ενώ αρχικώς είχε δοθεί η εντύπωση μίας σιωπηράς συμφωνίας μεταξύ των δύο μερών, η οποία περιελάμβανε και την αναστολή της αναθεωρήσεως του τουρκικού συντάγματος επί το δημοκρατικώτερον, σύντομα άρχισε να γίνεται σαφέστερη η ενίσχυση της επιρροής της κυβερνήσεως. Ενδεικτική ήταν η μείωση των δημοσίων εμφανίσεων και πολιτικών παρεμβάσεων του αρχηγού του γενικού επιτελείου και των υπολοίπων ανωτάτων αξιωματικών. Όσο και αν η ηγεσία του στρατού επιχειρούσε να δώσει προς τα έξω μια εικόνα «ήρεμης δυνάμεως», οι περισσότεροι εκλάμβαναν την ξαφνική σιωπή ως αδυναμία. Το τελευταίο προπύργιο της θεσμικής αυτονομίας του στρατού αφορούσε στην αποτροπή οιωνδήποτε πολιτικών παρεμβάσεων στον ορισμό της ανώτατης στρατιωτικής ηγεσίας.

Οι διαδοχικές ανακρίσεις και δίκες, ωστόσο, εναντίον αποστράτων και εν ενεργεία αξιωματικών έδωσαν στην κυβέρνηση τον θεσμικό μοχλό ανατροπής των ισορροπιών εντός της στρατιωτικής ιεραρχίας. Οι αθρόες συλλήψεις πρώτα αποστράτων και στην συνέχεια εν ενεργεία ανωτάτων αξιωματικών, οι οποίοι διακρίνονταν για τα αντικυβερνητικά τους φρονήματα λόγω της εμπλοκής τους στις υποθέσεις «Εργκένεκον» και «Βαριοπούλα», είχαν ήδη από τον περασμένο Αύγουστο ρίξει την σκιά τους στις κρίσεις του Ανωτάτου Στρατιωτικού Συμβουλίου. Τότε ο πρωθυπουργός Ερντογάν είχε επιτύχει να εξαιρεθούν από τις προαγωγές οι ανώτατοι αξιωματικοί που εμπλέκονταν σε ανακρίσεις και δίκες. Αυτό που προκάλεσε την παρούσα κρίση ήταν η διακήρυξη της προθέσεώς του να εφαρμόσει την ίδια πολιτική στις φετινές κρίσεις για τους πολύ περισσότερους εφέτος εμπλεκομένους ανωτάτους αξιωματικούς. Η ομαδική παραίτηση της στρατιωτικής ηγεσίας παρέσχε και την ευκαιρία προωθήσεως μετριοπαθών και πιο φίλα διακειμένων στην κυβέρνηση ανωτάτων αξιωματικών χωρίς ευθεία παρέκκλιση από την στρατιωτική επετηρίδα. Η εξασθένηση της πολιτικής και κοινωνικής επιρροής του στρατού μειώνει εξάλλου στο ελάχιστο την πιθανότητα επιτυχίας ενός πραξικοπήματος.

Συχνά κατά το παρελθόν πολιτικοί αναλυτές σημείωναν ότι λυδία λίθο για την ολοκλήρωση της πορείας εκδημοκρατισμού της Τουρκίας θα αποτελούσε η πλήρης διακριτική ευχέρεια της πολιτικής ηγεσίας στον ορισμό της στρατιωτικής. Η στιγμή αυτή φαίνεται να πλησιάζει· η πλήρης υπαγωγή της στρατιωτικής στην πολιτική ηγεσία δείχνει θέμα χρόνου. Πρόκειται δε για μία σαφώς ευπρόσδεκτη εξέλιξη. Ο εξοβελισμός, ωστόσο, του στρατού από την πολιτική αποτελεί συνθήκη αναγκαία αλλά όχι και ικανή για την εμπέδωση της δημοκρατίας στην Τουρκία. Η συγκέντρωση υπερεξουσιών στα χέρια της εκτελεστικής εξουσίας και η απουσία ισχυρών δημοκρατικών εξισορροπητικών μηχανισμών αναδεικνύονται ως τα νέα μείζονα εμπόδια στην ολοκλήρωση του εκδημοκρατισμού της Τουρκίας, ιδίως μιας Τουρκίας που ενδιαφέρεται όλο και λιγότερο για την ευρωπαϊκή της προοπτική.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 9η Αυγούστου 2011)

Η Επίσκεψη Ερντογάν στα Κατεχόμενα και το Κυπριακό

2011-07-27T23:18:00.003+03:00

Ουδέποτε δηλώσεις Τούρκων αξιωματούχων στο περιθώριο των εκδηλώσεων για την επέτειο της εισβολής του τουρκικού στρατού στην Κύπρο συνέβαλαν στην βελτίωση του κλίματος των διακοινοτικών διαπραγματεύσεων για την λύση του Κυπριακού. Η ζημία, ωστόσο, η οποία προκλήθηκε από τις εφετινές δηλώσεις του Τούρκου πρωθυπουργού Ερντογάν, διαφαίνεται κατά πολύ μεγαλύτερη. Πολλώ δε μάλλον, διότι αυτές έλαβαν χώρα την επαύριο των τουρκικών βουλευτικών εκλογών και τις παραμονές μίας από τις κρισιμότερες συντονισμένες διπλωματικές πρωτοβουλίες για την λύση του Κυπριακού. Αν η διατύπωση μαξιμαλιστικών θέσεων μπορούσε να γίνει κατανοητή μέχρι τις εκλογές της 12ης Ιουνίου, θα αναμένονταν έκτοτε πρωτοβουλίες οι οποίες θα τεκμηρίωναν την κατ’επανάληψιν εκφρασθείσα πρόθεση της Τουρκίας να συμβάλει στην λύση του Κυπριακού.

Φευ όμως....Ο ρητός αποκλεισμός του ενδεχομένου επιστροφής υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση της Μόρφου ή/και της Καρπασίας αποτελεί υπαναχώρηση από τους πιο ελκυστικούς για τους Ελληνοκυπρίους όρους του Σχεδίου Αννάν, το οποίο είχε αποδεχθεί η Τουρκία και υπερψηφίσει η τουρκοκυπριακή κοινότητα. Η δήλωση ότι «δεν υπάρχει κράτος με το όνομα ‘Κύπρος’» αλλά και ο τόνος και το πνεύμα των τοποθετήσεων του Τούρκου πρωθυπουργού τελούν σε πλήρη αρμονία με την καθεστωτική γραμμή, αυτήν που ο ίδιος ο Ερντογάν ανέτρεψε με κίνδυνο πραξικοπήματος εναντίον του το 2003-2004. Η συμμετοχή σε τελετές εγκαινίων έργων προσιδίαζε μάλλον σε περιοδεία σε επαρχία της Τουρκίας παρά σε επίσκεψη η οποία αποσκοπούσε να προλειάνει το έδαφος για την επιτυχία των διακοινοτικών διαπραγματεύσεων.
Η σκλήρυνση των τουρκικών θέσεων συνοδεύθηκε από ένα επιπλέον βήμα άνευ προηγουμένου: την απειλή παγώματος των ευρωτουρκικών σχέσεων κατά την περίοδο της κυπριακής προεδρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το δεύτερο εξάμηνο του 2012, σε περίπτωση που το Κυπριακό δεν έχει λυθεί ως τότε. Αξιοσημείωτη ήταν τέλος και η απουσία οποιασδήποτε διαλλακτικής διαθέσεως προς τους Τουρκοκυπρίους οι οποίοι προ μηνών εξέφρασαν επανειλημμένως και μαζικώς την αντίθεσή τους στις πολιτικές της κυβερνήσεως Ερντογάν στα κατεχόμενα. Οι δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές σε σύνολο μιας κοινότητος 200.000 ατόμων που συμμετείχαν στις πρόσφατες διαδηλώσεις χαρακτηρίσθηκαν συλλήβδην ως «περιθωριακά στοιχεία.»
Τούτων δεδομένων και εάν υποτεθεί ότι οι συγκεκριμένες δηλώσεις δεν αποτελούν μέρος μιας –μάλλον άκομψης– διαπραγματευτικής τακτικής της Τουρκίας, δεν φαίνεται πιθανή η ανάληψη ριψοκίνδυνων πολιτικών πρωτοβουλιών από την κυβέρνηση Ερντογάν με σκοπό την διευκόλυνση των διακοινοτικών διαπραγματεύσεων. Παράλληλη οπισθοχώρηση παρατηρείται, άλλωστε, και στην πάλαι ποτέ θαρραλέα πολιτική της τουρκικής κυβερνήσεως σχετικά με το Κουρδικό. Αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι δεν πρέπει να ενταθούν οι προσπάθειες της ελληνοκυπριακής πλευράς για την ευόδωση των διεξαγομένων διαπραγματεύσεων. Ο τρόπος με τον οποίο οδηγήθησαν σε αποτυχία οι διαπραγματεύσεις το 2004 έπληξε την σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και ενός σημαντικού τμήματος της διεθνούς κοινότητος. Πολλοί θεώρησαν ότι στους Ελληνοκυπρίους ανήκε σημαντικό μέρος της ευθύνης για την απουσία λύσεως του Κυπριακού. Ακόμη όμως και αν οι επικείμενες πρωτοβουλίες δεν τελεσφορήσουν με ευθύνη της τουρκικής πλευράς, αυτό θα επιτρέψει να αρθεί η παγιωθείσα από το 2004 εντύπωση ότι οι Ελληνοκύπριοι είναι συνυπεύθυνοι για την στασιμότητα. Και σε αυτήν την περίπτωση είναι πιθανόν να καταγραφεί σαφής διάσταση μεταξύ ενός σημαντικού μέρους της τουρκοκυπριακής κοινότητος και της Αγκύρας.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 26η Ιουλίου 2011)

Μία Κακή Αρχή για την Νέα Τουρκική Κυβέρνηση

2011-07-19T21:58:00.000+03:00

Λίγες μόνον ημέρες μετά την περιφανή νίκη του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) στις τουρκικές βουλευτικές εκλογές της 12ης Ιουνίου, η Τουρκία ενεπλάκη σε μία μάλλον απρόσμενη πολιτική κρίση. Οι βουλευτές του δευτέρου σε κοινοβουλευτική ισχύ Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) και οι ανεξάρτητοι εκλεγμένοι υπό την αιγίδα του φιλοκουρδικού Κόμματος Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP) απέσχον από την τελετή ορκωμοσίας του νέου τουρκικού κοινοβουλίου. Το CHP εξέφρασε έτσι την διαμαρτυρία του για την συνέχιση της προφυλακίσεως των δύο υποδίκων της υποθέσεως «Εργκένεκον» Μεχμέτ Χαμπεράλ και Μουσταφά Μπαλμπάι, οι οποίοι εξελέγησαν βουλευτές από τις τάξεις του. Το BDP από την πλευρά του κατήγγειλε την συνέχιση της προφυλακίσεως πέντε εκλεγμένων βουλευτών του, κατηγορουμένων για «αποσχιστική προπαγάνδα» και «υποστήριξη προς το ΡΚΚ», καθώς και την ακύρωση της εκλογής του ηγετικού του στελέχους Χατίπ Ντίτζλε, λόγω της καταδίκης του σε παρεμφερή υπόθεση.

Η παρέμβαση των δικαστικών αρχών στα πολιτικά πράγματα της Τουρκίας δεν είναι καινοφανής. Στις περιπτώσεις Χαμπεράλ-Μπαλμπάι και των πέντε εκλεγμένων βουλευτών του BDP ήταν διάχυτη η εντύπωση ότι η εκλογή θα οδηγούσε τόσο σε διακοπή της προφυλακίσεως όσο και σε αναστολή της διώξεως, ενόσω διαρκούσε η βουλευτική ασυλία. Στην περίπτωση Ντίτζλε, νομικό παράδοξο αποτελεί η απόφαση των δικαστικών αρχών να θεωρήσουν νομότυπη την υποψηφιότητα, όχι όμως και την συμμετοχή του στο τουρκικό κοινοβούλιο. Έτσι οι 70.000 ψήφοι που ο Κούρδος πολιτικός συγκέντρωσε ως ανεξάρτητος υποψήφιος στο Ντιγιάρμπακιρ ερρίφθησαν στον κάλαθο των αχρήστων, και η έδρα του διατέθηκε στο κυβερνών κόμμα. Οι Κούρδοι ψηφοφόροι οι οποίοι προτίμησαν να συμμετάσχουν στην εκλογική διαδικασία και επεδίωξαν να εκπροσωπηθούν στην τουρκική βουλή έχουν κάθε λόγο να είναι αγανακτισμένοι.
Εάν όμως η δικαστική εξουσία στην Τουρκία σπανίως διακρίθηκε για τον σεβασμό της στην λαϊκή ετυμηγορία, ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση «Ποντίου Πιλάτου» την οποία προέκρινε η κυβέρνηση Ερντογάν. Καλυπτόμενη πίσω από την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας, η κυβέρνηση δείχνει να αδιαφορεί για τις διχαστικές επιπτώσεις των δύο δικαστικών ετυμηγοριών στην τουρκική κοινωνία. Αυτό δεν συνάδει με την συναινετική και συμφιλιωτική εικόνα την οποία επεδίωξε να φιλοτεχνήσει για την νέα κυβέρνηση ο πρωθυπουργός Ερντογάν την επαύριο των εκλογών. Θα περίμενε κανείς από τον πρωθυπουργό της Τουρκίας μεγαλύτερη ευαισθησία και λόγω των προσωπικών του δικαστικών περιπετειών κατά το παρελθόν. Αντίστοιχες δικαστικές αποφάσεις οι οποίες στερούσαν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι στον Ερντογάν ανετράπησαν με αναθεώρηση του συντάγματος και υπό το βάρος της διεθνούς κατακραυγής. Αν και παθών όμως ο πρωθυπουργός της Τουρκίας στο όχι και τόσο απώτερο παρελθόν, δεν δείχνει να συμπάσχει με τους δικαστικώς διωκομένους βουλευτές.
Η σύμπλευση με τις δικαστικές αρχές, ιδίως στην υπόθεση Ντίτζλε, δείχνει ότι η κυβέρνηση Ερντογάν τείνει να αποκτήσει «καθεστωτικά» αντανακλαστικά. Αντίστοιχα συμπτώματα είχαν εμφανισθεί και προ μερικών μηνών κατά την κρίση των σχέσεων της Αγκύρας με τους Τουρκοκυπρίους. Αυτό αποτελεί κακό οιωνό τόσο για την συνέχιση των μεταρρυθμίσεων στην Τουρκία, όσο και για την γεφύρωση του χάσματος μεταξύ συντηρητικών μουσουλμάνων και κεμαλιστών, Τούρκων και Κούρδων. Αρνούμενος να πάρει θαρραλέες αλλά καίριες πολιτικές αποφάσεις στην αυγή της τρίτης και τελευταίας του πρωθυπουργικής θητείας, ο πρωθυπουργός Ερντογάν διακινδυνεύει να απολέσει σημαντικό μέρος του θετικού πολιτικού κεφαλαίου που συσσώρευσε τα προηγούμενα εννέα έτη.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 19η Ιουλίου 2011)

Τι Σημαίνει η Μεγάλη Νίκη Ερντογάν

2011-06-16T23:22:00.000+03:00

Όταν ένα κόμμα έρχεται στην εξουσία με 34% των ψήφων, και σε δύο διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις κατορθώνει να αντιπαρέλθει την φθορά της εξουσίας και να αυξήσει την εκλογική του δύναμη στο 46% και το 50%, τότε πρόκειται περί εκλογικού φαινομένου. Η επίδοση του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) στις τουρκικές βουλευτικές εκλογές της 12ης Ιουνίου αποτελεί προσωπικό πολιτικό θρίαμβο του πρωθυπουργού Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και παγιώνει την ηγεμονική παρουσία του ιδίου και του κόμματός του στην τουρκική πολιτική σκηνή. Η ανάπτυξη της τουρκικής οικονομίας αποτελεί τον βασικό πυλώνα αυτής της επιτυχίας.

Ανάμικτα είναι τα συναισθήματα για το δεύτερο τη τάξει Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP). Η άνοδος της εκλογικής δύναμης κατά 5% στο 26% είναι βεβαίως ευπρόσδεκτη, ωστόσο παγιώνεται πλέον η πεποίθηση ότι υπό τις παρούσες συνθήκες το κόμμα αποτελεί μειοψηφικό πολιτικό ρεύμα και δεν είναι σε θέση να απειλήσει την πρωτοκαθεδρία του ΑΚΡ. Η αντικατάσταση του Ντενίζ Μπαϊκάλ από τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου βελτίωσε την εικόνα του κόμματος, επ’ουδενί όμως ανέτρεψε τους όρους του πολιτικού παιχνιδιού.

Το ακροδεξιό Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως συγκαταλέγεται στους ηττημένους των εκλογών. Δεδομένης της πτωτικής πορείας του κόμματος και του διεμβολισμού που δέχθηκε από το ΑΚΡ τον τελευταίο καιρό, η διατήρηση του ποσοστού του άνω του εκλογικού ορίου του 10% αποτέλεσε ένα από τα κυριότερα αινίγματα των εκλογών, δεδομένου ότι θα επηρέαζε αποφασιστικά και τον αριθμό των εδρών του ΑΚΡ. Τελικώς οι εκλογικές του απώλειες περιορίσθηκαν στο 1,3%, και με 13% των ψήφων παρέμεινε ασφαλώς άνω του εκλογικού ορίου. Ωστόσο, αυτό δεν ανατρέπει την πορεία παρακμής του κόμματος και υπογραμμίζει την απουσία προσανατολισμού στον χώρο της τουρκικής ακροδεξιάς.

Εάν υπάρχει δεύτερος νικητής των εκλογών μετά το ΑΚΡ, αυτός είναι το Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP), η τελευταία μετενσάρκωση του κουρδικού πολιτικού κινήματος της Τουρκίας. Η υποστήριξη των Κούρδων ψηφοφόρων προς το ΑΚΡ υπήρξε ένα από τα πλέον εντυπωσιακά στοιχεία των βουλευτικών εκλογών του 2007. Ωστόσο, η υπαναχώρηση του ΑΚΡ από τις εξαγγελθείσες μεταρρυθμίσεις στο Κουρδικό, καθώς και η πόλωση που ακολούθησε την προσέγγιση του ΑΚΡ σε εθνικιστικές θέσεις κατά την προεκλογική περίοδο, ευνόησε τους υποψηφίους του ΒDΡ. Η στρατηγική της υποστηρίξεως ανεξαρτήτων υποψηφίων με σκοπό την παράκαμψη του εκλογικού ορίου του 10% λειτούργησε καλύτερα από ποτέ. Με την εκλογή 36 βουλευτών υποστηριζομένων από το BDP, το κόμμα ενισχύει εντυπωσιακά την κοινοβουλευτική του παρουσία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η επανεκλογή της Λεϊλά Ζάνα, μίας πολιτικού-συμβόλου του κουρδικού πολιτικού κινήματος, καθώς και η εκλογή του Ερόλ Ντόρα. Ο Ντόρα εκπροσωπεί την μειονότητα των χριστιανών νεστοριανών χριστιανών της νοτιοανατολικής Τουρκίας και είναι ο πρώτος χριστιανός που εκλέγεται στην τουρκική βουλή εδώ και μισό περίπου αιώνα.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις προσεχείς πολιτικές εξελίξεις; Καθώς ο κ. Ερντογάν έχει ήδη δηλώσει ότι δεν πρόκειται να είναι υποψήφιος στις επόμενες βουλευτικές εκλογές, η μεγάλη προσωπική του επιτυχία τού επιτρέπει να ξεκινήσει την διαδικασία διαδοχής του στο ΑΚΡ και να προετοιμάσει την προεδρική του υποψηφιότητα με τις πλέον ευνοϊκές συνθήκες. Η είσοδος του ΜΗΡ στην βουλή και η επιτυχία του BDP στερoύν από το ΑΚΡ την ενισχυμένη πλειοψηφία εδρών η οποία θα επέτρεπε στον πρωθυπουργό Ερντογάν να προωθήσει την αναθεώρηση του συντάγματος κατά τις επιθυμίες του. Με 326 έδρες το ΑΚΡ συγκεντρώνει τέσσερεις λιγότερες από τα 3/5 των εδρών του κοινοβουλίου. Αυτό σημαίνει ότι θα χρειασθεί να επιδιώξει ευρύτερη πολιτική συναίνεση, προκειμένου να προωθήσει τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. Κατά τούτο η κρίση του τουρκικού λαού μπορεί να θεωρηθεί σοφή.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 16η Ιουνίου 2011)

Οι Ελληνοτουρκικές Σχέσεις και η Ευρωπαϊκή Ένωση

2011-05-30T17:21:00.001+03:00

Η ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (EOK) το 1981 αποτέλεσε σημείο καμπής και για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Η αποφασιστικότητα με την οποία οι κυβερνήσεις Καραμανλή ανεβίβασαν την ένταξη σε κύριο εθνικό στρατηγικό στόχο είχε σαφώς να κάνει και με τα οδυνηρά διδάγματα του καλοκαιριού του 1974. Η επώδυνη μετάβαση στην δημοκρατία, η αδυναμία αποτροπής της τουρκική εισβολής και κατοχής στην Κύπρο και η απροθυμία του ΝΑΤΟ και των Ηνωμένων Πολιτειών να σταθούν εμπόδιο στην τουρκική επιχείρηση υπογράμμισαν την ύπαρξη ενός σοβαρού κενού εθνικής ασφαλείας. Αυτό έπρεπε να καλυφθεί και με την λειτουργική ένταξη της Ελλάδος στον πυρήνα των ευρωπαϊκών πολιτικών και οικονομικών θεσμών.
Η απόκτηση όμως στρατηγικού πλεονεκτήματος έναντι της Τουρκίας είχε να κάνει και με την τύχη. Κατά το παρελθόν, αντίστοιχες ελληνικές πρωτοβουλίες εντάξεως σε διεθνείς οργανισμούς συνοδεύονταν από ανάλογες τουρκικές οι οποίες αποσκοπούσαν στο να αποτρέψουν την ανάπτυξη συγκριτικού πλεονεκτήματος. Ωστόσο στην περίπτωση της ΕΟΚ η κοινή τότε και αρκετά διαδεδομένη στις δύο χώρες αντιευρωπαϊκή ρητορεία κόστισε μόνον στην Τουρκία. Η αντιευρωπαϊκή ρητορεία των Μπουλέντ Ετζεβίτ και Νετζμετίν Ερμπακάν έμοιαζε κατά πολύ με την αντίστοιχη του ΠΑΣΟΚ και του ΚΚΕ. Η ΕΟΚ παρουσιαζόταν σαν όργανο του διεθνούς ιμπεριαλισμού, μηχανισμός αλώσεως της εθνικής οικονομίας και απειλή για την εθνική κυριαρχία. «Εμείς είμαστε η αγορά και αυτοί οι εταίροι που θα κερδοσκοπήσουν» (Biz pazar, onlar ortak) ήταν το σύνθημα με το οποίο ο Ερμπακάν λοιδορούσε την έννοια «Κοινή Αγορά.» Αυτό όμως δεν έμεινε άνευ αντικρίσματος όπως στην ελληνική περίπτωση. Η αναστολή των διαπραγματεύσεων για την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΟΚ το 1978 έγινε με ευθύνη της κυβερνήσεως Ετζεβίτ. Το πραξικόπημα της 12ης Σεπτεμβρίου 1980 και τα όσα επακολούθησαν η μετέπειτα χούντα Εβρέν κατέστησαν κάθε συζήτηση για ένταξη εκτός πραγματικότητος.
Έτσι η ένταξη της Ελλάδος στην ΕΟΚ παρέσχε –χάριν της αρχής της ομοφωνίας– τον κυριώτερο μοχλό διπλωματικής πιέσεως εις βάρος της Τουρκίας. Τα διαδοχικά βέτο των ελληνικών κυβερνήσεων σε κάθε σχέδιο αποφάσεως που αποσκοπούσε στην βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων αποσκοπούσαν να καταστήσουν απαγορευτικό για την Τουρκία το κόστος μη επιλύσεως του Κυπριακού και των ελληνοτουρκικών διαφορών. Ωστόσο τα αποτελέσματα αυτής της πολιτικής παρέμειναν μάλλον πενιχρά. Ακόμη και μετά την υποβολή νέας τουρκικής αιτήσεως για ένταξη στην ΕΟΚ το 1987, η άσκηση βέτο δεν αρκούσε να πειθαναγκάσει την Τουρκία να μεταβάλει την πολιτική της. Πολύ περισσότερο εξυπηρετούσε άλλα κράτη-μέλη που για τους δικούς τους λόγους αντιτίθεντο στην προαγωγή των ευρωτουρκικών σχέσεων, αλλά δεν χρειαζόταν να αποκαλύψουν τις αληθινές τους προθέσεις κρυπτόμενα πίσω από το ελληνικό βέτο. Τα όρια αυτής της πολιτικής έγιναν σαφή προς τα τέλη της δεκαετίας του 1990. Η κρίση των Ιμίων και το επεισόδιο Οτζαλάν κατέδειξαν ότι η στασιμότητα στα ευρωτουρκικά, το Κυπριακό και τα ελληνοτουρκικά ελλόχευε πολλούς κινδύνους. Απαιτείτο μία άλλη δυναμική στρατηγική προσέγγιση για την αναχαίτιση της τουρκικής επιθετικότητος και την διασφάλιση των ελληνικών συμφερόντων.
Οι πρώτες ενδείξεις μιας αλλαγής έγιναν σαφείς με την απόφαση της ελληνικής κυβερνήσεως το 1995 να άρει το βέτο για την τελωνειακή ένωση Ευρωπαϊκής Ενώσεως-Τουρκίας. Αυτή αποκρυσταλλώθηκε το 1999 και επισημοποιήθηκε με την απόφαση της Ελλάδος να υποστηρίξει στην σύνοδο κορυφής του Ελσίνκι την αναγόρευση της Τουρκίας σε κράτος υποψήφιο για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η συμφωνία του Ελσίνκι συνέδεε με τρόπο αριστοτεχνικό την προοπτική εντάξεως της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση με την κατοχύρωση της ενταξιακής πορείας της Κύπρου, την βαθμηδόν επίλυση του Κυπριακού και των ελληνοτουρκικών διενέξεων. Η αλλαγή της ελληνικής στάσεως δεν ήταν μία απλή τακτική κίνηση, για να διευκολυνθεί η πορεία εντάξεως της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για πρώτη φορά η Ελλάς αναγνώριζε ότι είναι προς το συμφέρον της όχι να μετατραπεί σε ανατολικό σύνορο της Ευρώπης, ευρωπαϊκό προμαχώνα στην σύγκρουση Δύσεως και ισλαμικού κόσμου, αλλά να συμβάλει στον πολιτικό μετασχηματισμό της Τουρκίας δια της υποστηρίξεως του ευρωπαϊκού προσανατολισμού της. Όπως και στην περίπτωση των υποψηφίων προς ένταξη μελών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, χρησιμοποιήθηκε το εργαλείο της αιρεσιμότητος (conditionality). Αυτή ήταν η σύνδεση της προόδου των σχέσεων μεταξύ ενός υποψηφίου προς ένταξη κράτους και της Ευρωπαϊκής Ενώσεως με την προσαρμογή του στα «Κριτήρια της Κοπεγχάγης.» Η εισαγωγή κανόνων οικονομίας της αγοράς, η εμπέδωση του πολιτικού φιλελευθερισμού και του δημοκρατικού πολιτεύματος, η εισαγωγή του ευρωπαϊκού κεκτημένου ήταν βήματα τα οποία θα μπορούσαν να επιδράσουν καταλυτικά στο τουρκικό πολιτικό σύστημα και να συμβάλουν στην αναθεώρηση των παγίων τουρκικών θέσεων στο Κυπριακό και τα ελληνοτουρκικά. Ο επαναπροσδιορισμός του παραδείγματος των ελληνοτουρκικών σχέσεων αποτελεί ίσως το κορυφαίο τεκμήριο της διαδικασίας του εξευρωπαϊσμού στο πεδίο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Η επίδραση των ευρωπαϊκών θεσμών στην εσωτερική τουρκική πολιτική υπήρξε όντως εντυπωσιακή. Μεταξύ του 1999 και του 2005 δύο διαφορετικές κυβερνήσεις υλοποίησαν το πλέον ριζοσπαστικό πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων από την εποχή του Ατατούρκ. Ο μεταρρυθμιστικός οίστρος άγγιξε και θέματα-ταμπού όπως το Κυπριακό. Για πρώτη φορά από το 1974, αναγνωρίσθηκε ότι το Κυπριακό δεν λύθηκε το 1974, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα άχθη της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.
Το 2004 ήταν η χρονιά κατά την οποία καταγράφηκε η μεγαλύτερη επιτυχία της ελληνικής διπλωματίας στην πρόσφατη ιστορία, η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το διεθνές κύρος της Ελλάδος, ενισχυμένο από την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων και την ένταξη στην Ευρωζώνη, έφθασε στο απόγειο. Χάθηκε ωστόσο τότε μια ιστορική ευκαιρία για την διευθέτηση του Κυπριακού και των ελληνοτουρκικών διενέξεων στο Αιγαίο. Ουδέποτε έγινε επαρκώς αντιληπτή στην Ελλάδα η σημασία της στροφής της πολιτικής Ερντογάν στο Κυπριακό η οποία οδήγησε στην υποστήριξη του Σχεδίου Αννάν εις πείσμα των εθνικιστών του συνόλου του τουρκικού πολιτικού φάσματος. Ίσως διότι οι ομόλογοί τους σε Ελλάδα και Κύπρο επέτυχαν να δαιμονοποιήσουν το σχέδιο και να ακυρώσουν την σοβαρότερη προσπάθεια συμβιβαστικής επιλύσεως του Κυπριακού από το 1974. Αντιστοίχως μυωπική ήταν και η απόφαση της ελληνικής κυβερνήσεως τον Δεκέμβριο του 2004 να μην απαιτήσει –όπως είχε το δικαίωμα- να παραπεμφθούν με συνυποσχετικό οι ελληνοτουρκικές διαφορές στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Η μετέπειτα πορεία των ευρωτουρκικών σχέσεων, του Κυπριακού αλλά και της Ελλάδος κατέδειξε πόσο άστοχη ήταν η τότε κρατήσασα αντίληψη ότι οι συνθήκες θα καθίσταντο ευνοϊκότερες για τα ελληνικά συμφέροντα προϊόντος του χρόνου και των ευρωτουρκικών διαπραγματεύσεων. Η πορεία των ευρωτουρκικών σχέσεων μετά το 2005 ήταν μάλλον απογοητευτική. Στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ενώσεως η προοπτική εντάξεως της Τουρκίας απετέλεσε προνομιακό πεδίο πολιτικής κερδοσκοπίας της λαϊκιστικής δεξιάς, βοηθούντος και του ογκουμένου προβλήματος της λαθρομεταναστεύσεως. Παράλληλα η αύξουσα αυτοπεποίθηση της κυβερνήσεως Ερντογάν μείωσε και το τουρκικό ενδιαφέρον στην διαδικασία εντάξεως, ενίσχυσε τις πάντοτε υπάρχουσες εθνικιστικές τάσεις και ελαχιστοποίησε την διάθεση λήψεως αποφάσεων με βαρύ εσωτερικό πολιτικό κόστος. Η αναδίπλωση στις πάγιες θέσεις της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής στο Κυπριακό και η απουσία προόδου στα ελληνοτουρκικά απαλύνονται μόνον από την εντυπωσιακή βελτίωση των ελληνοτουρκικών οικονομικών σχέσεων και την βαθμιαία αμφισβήτηση αμοιβαίων στερεοτύπων στο επίπεδο της κοινωνίας των πολιτών.
Παρά την σαφή βελτίωση των διμερών σχέσεων, η Ευρωπαϊκή Ένωση απέτυχε να δράσει ως καταλύτης στο Κυπριακό και τα ελληνοτουρκικά. Τα προβλήματα παραμένουν και είναι σοβαρά. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο παραμένει ωστόσο το πλέον κατάλληλο για την επίλυση του Κυπριακού και των ελληνοτουρκικών διαφορών. Και αυτό όχι μόνον επειδή αποτελεί προνομιακό πεδίο για την Ελλάδα και την Κύπρο, λόγω της συμμετοχής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά κυρίως επειδή εκπροσωπεί τις πολιτικές εκείνες αξίες οι οποίες είναι απαραίτητες για την υπέρβαση της ελληνοτουρκικής αντιπαραθέσεως και την επίλυση του Κυπριακού. Αν η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα/Ευρωπαϊκή Ένωση κατόρθωσε να συμφιλιώσει την Γερμανία και την Γαλλία, δύο κράτη η ιστορική αντιπαλότητα των οποίων βρισκόταν στην ρίζα δύο παγκοσμίων πολέμων, σίγουρα μπορεί να συμβάλει αποφασιστικώς και στην γεφύρωση του ελληνοτουρκικού χάσματος. Ομοίως στην περίπτωση της Κύπρου το έλλειμμα αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, το οποίο αποτελεί και ένα από τα βασικότερα εμπόδια για την εύρεση και την επιτυχή εφαρμογή μιας λύσεως, μπορεί να θεραπευθεί μόνον με την διαμεσολάβηση ενός πολιτικού οργανισμού όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η ελληνική πλευρά μπορεί να επαναπαυθεί αφήνοντας τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και το Κυπριακό έρμαια της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας. Απαιτείται ένα εναλλακτικό πλαίσιο, ένα «Σχέδιο Β», το οποίο θα εξασφαλίσει την συνέχεια –ή τουλάχιστον το μη αναστρέψιμο– της βελτιώσεως των ελληνοτουρκικών σχέσεων ανεξαρτήτως της πορείας των ευρωτουρκικών σχέσεων. Η Ελλάς μπορεί να μην αποτελεί πλέον το πρόσκομμα στην εξέλιξη των ευρωτουρκικών σχέσεων, δεν μπορεί όμως ούτε να εξασφαλίσει την ολοκλήρωση της διαδικασίας εκδημοκρατισμού της Τουρκίας ούτε να επιβάλει την άρση όλων των αντιρρήσεων εντός της Ευρωπαϊκής Ενώσεως. Οφείλει λοιπόν να αναπτύξει στρατηγικές επιλύσεως των διμερών διαφορών και του Κυπριακού και βάσει μιας «προνομιακής σχέσεως» μεταξύ Ευρωπαϊκής Ενώσεως και Τουρκίας, ή ακόμη και επί τη βάσει μιας πλήρους ρήξεως των ευρωτουρκικών σχέσεων. Ασφαλώς όμως σε αυτήν την περίπτωση το έργο της ελληνικής διπλωματίας θα είναι πολύ πιο σύνθετο. Η ισχυρή παρουσία της Ελλάδος στον πολιτικό και οικονομικό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ενώσεως καθίσταται τότε αδήριτη ανάγκη και προϋπόθεση για μία επιτυχή διαπραγμάτευση με την Τουρκία. Αν η ένταξη στην ΕΟΚ επέτρεψε στην Ελλάδα να αποκαταστήσει την ισορροπία δυνάμεων στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η πιθανή περιθωριοποίησή της στην Ευρωζώνη ως συνέπεια της παρούσης οικονομικής κρίσεως θα ενείχε σοβαρούς κινδύνους.

(Δημοσιεύθηκε σε επετειακό ένθετο της εφημερίδος "Καθημερινή" για τα 30 χρόνια από την ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 29η Μαΐου 2011)

Οι Τουρκικές Εκλογές και το Σύνταγμα

2011-05-24T20:14:00.000+03:00

Λίγες μόνον εβδομάδες απέμειναν ως τις τουρκικές βουλευτικές εκλογές της 12ης Ιουνίου. Παρά τις περί του αντιθέτου δηλώσεις του πρωθυπουργού Ερντογάν η αναθεώρηση του Συντάγματος δεν αποτελεί τον πυρήνα του προεκλογικού προγράμματος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ). Ο Τούρκος πρωθυπουργός επιφυλάχθηκε να διατυπώσει αναλυτικώς τις προτάσεις του μετά τις εκλογές. Ωστόσο, μέχρι στιγμής οι ενδείξεις δεν είναι ιδιαιτέρως ενθαρρυντικές για τους υποστηρικτές των μεταρρυθμίσεων.
Φαίνεται ότι η προτεραιότητα του νέου συντάγματος θα είναι όχι η ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών και των ατομικών δικαιωμάτων, αλλά η αλλαγή των θεσμικών ισορροπιών διά της ενισχύσεως των αρμοδιοτήτων του Προέδρου της Δημοκρατίας. Επανειλημμένες δηλώσεις του κ. Ερντογάν έχουν κάνει σαφή την προσωπική του προτίμηση προς το μοντέλο προεδρικής δημοκρατίας. Ήδη το πρώτο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση έχει γίνει στην Τουρκία με την εισαγωγή της αμέσου εκλογής του Προέδρου της Δημοκρατίας, η οποία θα ισχύσει από την προσεχή εκλογή. Όλα αυτά βεβαίως έχουν να κάνουν και με την πανθομολογουμένη πρόθεση του κ. Ερντογάν να μεταπηδήσει στον θώκο της προεδρίας το 2012. Το ιδανικό σενάριο για τον ίδιο θα ήταν η διατήρηση της αυτοδυναμίας του κόμματός του στις επικείμενες βουλευτικές εκλογές και η ευρεία νίκη του στις πρώτες άμεσες προεδρικές εκλογές του 2012. Το πολιτικό κλίμα μάλλον ενισχύει την αισιοδοξία του για το εφικτό των σχεδίων αυτών. Τέτοιες πρωτοβουλίες ωστόσο θα οξύνουν ακόμη περισσότερο το εσωτερικό πολιτικό μέτωπο. Η πολιτική αστάθεια θα επιταθεί και από την έναρξη της διαδικασίας διαδοχής του κ. Ερντογάν στην ηγεσία του ΑΚΡ. Αρκετοί από τους νυν ισχυρούς παράγοντες του κόμματος δεν υποστηρίζουν την ενίσχυση των προεδρικών εξουσιών, φέρονται διατεθειμένοι να διεκδικήσουν την ηγεσία, και το αποτέλεσμα δείχνει αβέβαιο.
Κατά το παρελθόν πολλές από τις διαμαρτυρίες των κεμαλιστών εναντίον των πρωτοβουλιών Ερντογάν ήταν κατανοητές, όχι όμως και θεμιτές. Η απώλεια ολιγαρχικών κοινωνικών και πολιτικών προνομίων των κεμαλιστών στα πλαίσια της διαδικασίας εκδημοκρατισμού προφανώς προκαλούσε δυσφορία και αντιδράσεις. Ήταν όμως αναγκαία προϋπόθεση για την αποκατάσταση των πολιτικών και κοινωνικών ισορροπιών και την εμπέδωση της δημοκρατίας. Μετά τις εκλογές του 2007, ωστόσο, ο φόβος κοινωνικής περιθωριοποίησης της κεμαλιστικής μεσαίας τάξεως εντάθηκε. Με την επιβράδυνση των πολιτικών μεταρρυθμίσεων και την απομάκρυνση της προοπτικής εντάξεως στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκαν οι ανησυχίες για την εκδήλωση κρουσμάτων αυταρχισμού στην κυβέρνηση Ερντογάν. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δημοκρατία στην Τουρκία έχει εξασθενήσει σε σχέση με την προ του ΑΚΡ περίοδο. Παρά ωστόσο την σημαντική πρόοδο, ο κίνδυνος μετατροπής της Τουρκίας σε μία «τυραννία της πλειοψηφίας» δεν είναι θεωρητικός. Αυτός είναι πιθανότερος στην περίπτωση που η Τουρκία εγκαταλείψει οριστικά τον στόχο της εντάξεως στην Ευρωπαϊκή Ένωση και διεκδικήσει περιφερειακό –ή και παγκόσμιο– ρόλο αδέσμευτης δυνάμεως.
Η ανάδειξη του κ. Ερντογάν ως ισχυρού Προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας δεν πρόκειται να λύσει το θεμελιώδες πρόβλημα εμπιστοσύνης μεταξύ συντηρητικών μουσουλμάνων και κεμαλιστών. Αυτό μπορεί να γίνει μόνον επί τη βάσει ενός πραγματικά δημοκρατικού συντάγματος που μπορεί να εγγυηθεί την ισότιμη συνύπαρξη των διαφόρων κοινωνικών τάξεων.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 24η Μαΐου 2011)

Οι Αλλαγές που έφεραν τις Εξεγέρσεις

2011-04-11T09:28:00.000+03:00

Μέχρι πρότινος τα αυταρχικά καθεστώτα της Μέσης Ανατολής συγκέντρωναν το ενδιαφέρον των κοινωνικών επιστημόνων λόγω της απαράμιλλης ανθεκτικότητος τους. Ενώ οι δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής και της Νότιας Ευρώπης, τα κομμουνιστικά καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης κατέρρευσαν υπό το βάρος της πολιτικής τους αποτυχίας και του αιτήματος των λαών για δημοκρατία, η Μέση Ανατολή ξεχώριζε ως ο τελευταίος επί γης «παράδεισος» του απολυταρχισμού. Το Ισλάμ, ο παναραβισμός, το Παλαιστινιακό, ο ορυκτός πλούτος θεωρήθηκαν κατά καιρούς ως τα σημαντικότερα εργαλεία με τα οποία οι αυταρχικές ελίτ των μεσανατολικών κρατών πετύχαιναν να χειραγωγούν τους λαούς τους. Αυτό συνοδευόταν βεβαίως από την ανάπτυξη αποτελεσματικών μηχανισμών καταστολής. Οι αντιφρονούντες δολοφονούνταν, φυλακίζονταν, βασανίζονταν και συκοφαντούνταν σαν πράκτορες των ΗΠΑ, ή –ακόμη χειρότερα– του Ισραήλ. Σε κοινωνίες εθισμένες στην συνωμοσιολογική αντίληψη της εσωτερικής και διεθνούς πολιτικής πραγματικότητος, κάτι τέτοιο δεν ήταν ιδιαιτέρως δύσκολο. Τι άλλαξε όμως τώρα;
Πρώτον, ο προσωποπαγής χαρακτήρας των αυταρχικών καθεστώτων σήμαινε ότι η βιολογική φθορά των ηγετικών ελίτ θα συνοδευόταν από την φθορά του ιδίου του καθεστώτος. Καθώς απέτυχαν να προσελκύσουν το καλύτερο ανθρώπινο δυναμικό των χωρών τους, η ικανότητα των αυταρχικών καθεστώτων να προασπίσουν την επιβίωσή τους έβαινε μειούμενη. Αυτό διέλαθε της προσοχής των ηγετών οι οποίοι είχαν αναπτύξει μία δυναστική αντίληψη για την εξουσία. Δεν είναι τυχαία η προσπάθεια Μουμπάρακ να εγκαταστήσει κληρονομικώ δικαίω τον γυιο του ως διάδοχο. Αυτό όμως που πέτυχε προ δεκαετίας ο Χαφέζ αλ-Άσαντ στην Συρία δεν λειτούργησε στην Αίγυπτο.
Καίριας σημασίας υπήρξε και η απώλεια του μονοπωλίου στην ενημέρωση και την διακίνηση των ιδεών ως συνέπεια της παγκοσμιοποιήσεως. Η εξάπλωση του διαδικτύου και της δορυφορικής τηλεοράσεως αχρήστευσε πετυχημένα επί δεκαετίες συστήματα προπαγάνδας και ιδεολογικής χειραγωγήσεως της κοινής γνώμης. Οι πηγές των ιδεών και των πληροφοριών δεν ήταν κατ’ανάγκην δυτικές, Μέσω του «Αλ-Τζαζίρα» και του «Αλ-Αραμπίγια» Αιγύπτιοι, Τυνήσιοι και Σύροι είχαν την δυνατότητα για πρώτη φορά να παρακολουθήσουν πολιτικές συζητήσεις για τα πολιτικά προβλήματα του αραβικού κόσμου –πέραν του Παλαιστινιακού– υπό συνθήκες σχετικής ελευθερίας. Τηλεοπτικές σειρές –τουρκικής συνήθως προελεύσεως– παρουσίαζαν ένα πολιτικό και οικονομικό μοντέλο επιτυχημένο για τα δεδομένα της περιοχής αλλά και οικείο. Τα παραδοσιακά μέσα καταστολής της κοινωνικής δυσαρέσκειας αποδείχθηκαν ανεπαρκή. Ενδεικτική ήταν η προσπάθεια του καθεστώτος Μουμπάρακ να ελέγξει την επικοινωνία και τη ενημέρωση διά της διακοπής των υπηρεσιών διαδικτύου στην χώρα. Αυτή όμως ακυρώθηκε στην πράξη εντός μερικών ωρών, όταν η «Twitter», η «Google» και η «SayNow» ανακοίνωσαν την ανάπτυξη λογισμικού που επιτρέπει την μετατροπή φωνητικών τηλεφωνικών μηνυμάτων σε μηνύματα «tweet». Δύσκολη ομολογουμένως η φίμωση του λαού στην εποχή του διαδικτύου....
Αξίζει, τέλος, να σημειώσει κανείς επίσης και τις αθόρυβες αλλά μείζονες κοινωνικές αλλαγές που έχουν συντελεσθεί στις κοινωνίες των μεσανατολικών κρατών τα τελευταία τριάντα χρόνια. Η εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού παραμόρφωσε την δημογραφική πυραμίδα, ώστε να υπερεκπροσωπούνται οι νεότερες ηλικίες. Αυτό αποτελεί υπό φυσιολογικές συνθήκες ευλογία, μπορεί όμως να μετατραπεί και σε κατάρα για καθεστώτα που αδυνατούν να παράσχουν στοιχειώδεις υπηρεσίες στους πολίτες τους. Η ανάδυση τα τελευταία χρόνια μιας νεολαίας πολυπληθούς, καλύτερα ενημερωμένης, αλλά και ενώπιον οικονομικών και κοινωνικών αδιεξόδων, ήταν βέβαιο ότι θα οδηγούσε αργά ή γρήγορα σε αμφισβήτηση των αυταρχικών καθεστώτων. Η αφορμή δόθηκε προ μερικών εβδομάδων με την αυτοπυρπόληση του Τυνησίου οπωροπώλη. Τίποτε δεν προοιωνίζεται αυτήν την στιγμή ότι οι εξεγέρσεις θα οδηγήσουν στον εκδημοκρατισμό. Ωστόσο είναι σίγουρα ενδιαφέρουσα και ενθαρρυντική η επιστροφή των λαών της Μέσης Ανατολής στο προσκήνιο της πολιτικής. Ο μεσανατολικού τύπου απολυταρχισμός δεν είναι πλέον άτρωτος.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "ΕΛΙΑΜΕΠ Blogs" την 8^η Απριλίου 2010)

Οι Μεσανατολικές Εξεγέρσεις και η Τουρκία

2011-04-06T18:18:00.000+03:00

Η ανάδειξη της ηγετικής θέσεως της Τουρκίας στην Μέση Ανατολή αποτέλεσε μία από τις πλέον εντυπωσιακές αλλαγές της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής κατά την εποχή Ερντογάν-Νταβούτογλου. Η διεκδίκηση ρόλου μεσολαβητή σε κάθε μεσανατολική διένεξη είχε μετατραπεί σε σταθερά της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής. Αν και τα αποτελέσματα των τουρκικών μεσολαβητικών πρωτοβουλιών ήταν συνήθως πενιχρά, οι προσπάθειες αυτές ανεδείκνυαν το προφίλ μιας Τουρκίας με πολυεπίπεδη πολιτική και «στρατηγικό βάθος», η οποία διαμόρφωνε τις εξελίξεις παρά αποτελούσε παθητικό παρατηρητή. Επιπλέον, η Τουρκία διεκδικούσε και ηθικές δάφνες. Η μεταστροφή της πολιτικής της εναντίον του Ισραήλ της επέτρεπε να ισχυρίζεται ότι θέτει το δίκαιο και την ηθική υπεράνω των συμφερόντων, πολιτικών και οικονομικών.

Ωστόσο οι πρόσφατες εξεγέρσεις στην Μέση Ανατολή ανέδειξαν τα όρια του τουρκικού διπλωματικού ακτιβισμού και το έωλο των περί δικαίου και ηθικής ισχυρισμών. Στην εξέγερση της Αιγύπτου, ο συνήθως λαλίστατος υπουργός εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου επι ημέρες τηρούσε αιδήμονα σιωπή. Η δυστοκία της Τουρκίας συνδεόταν και με μία αδιόρατη ανησυχία για τις μεσοπρόθεσμες στρατηγικές συνέπειες μιας αλλαγής καθεστώτος στην Αίγυπτο. Καθώς η Τουρκία ήταν μία από τις χώρες που επωφελήθηκαν τα μέγιστα από την βαθμιαία έκλειψη του ηγετικού ρόλου της Αιγύπτου στην Μέση Ανατολή από την δεκαετία του 1980 και εξής, η πιθανή επιστροφή μιας ενισχυμένης Αιγύπτου στον στρατηγικό χάρτη της Μέσης Ανατολής θα λειτουργούσε ανταγωνιστικώς προς τις τουρκικές φιλοδοξίες. Τελικά, η έκκληση του πρωθυπουργού Ερντογάν προς τον Χόσνι Μουμπάρακ να εγκαταλείψει την εξουσία λίγο πριν αυτός παραιτηθεί επέτρεψε στην Τουρκία να φανεί ότι επηρέασε τις εξελίξεις.
Τα πράγματα όμως περιεπλάκησαν ακόμη περισσότερο στην περίπτωση της Λιβύης. Εκεί απουσίαζε ο στρατηγικός ανταγωνισμός και η αμοιβαία καχυποψία, υπήρχαν όμως ισχυρά οικονομικά συμφέροντα. Η παρουσία χιλιάδων Τούρκων εργαζομένων και τουρκικών επενδύσεων της τάξεως των τριάντα δισεκατομμυρίων δολλαρίων στην Λιβύη φαίνεται να βάρυνε αποφασιστικά στην εφεκτική στάση της Τουρκίας. Πολύ περισσότερο που η πλειοψηφία αυτού των κεφαλαίων ανήκαν σε επιχειρηματίες φίλα διακείμενους στο κυβερνών κόμμα της Τουρκίας. Λίγο πριν τις αεροπορικές επιχειρήσεις, ο πρωθυπουργός Ερντογάν ξιφουλκούσε εναντίον της παρεμβάσεως του ΝΑΤΟ στην Λιβύη. Λίγο μετά, η Τουρκία φερόταν να διαπραγματεύεται την μεταφορά του κέντρου επιχειρήσεων στην Σμύρνη.
Οι αλλοπρόσαλλες αυτές κινήσεις ανέδειξαν τόσο την ουσιαστική απουσία τουρκικής πολιτικής για την Λιβύη, όσο και την επιρροή των οικονομικών συμφερόντων. Δίκαιο και ηθική εγκαταλείφθηκαν στην πρώτη ευκαιρία, και η προάσπιση των τουρκικών επενδύσεων στην Λιβύη έγινε η βασική μέριμνα της τουρκικής διπλωματίας. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι αυτό συμβαίνει ακριβώς την στιγμή που πολλοί των εξεγερθέντων έβλεπαν στην Τουρκία μία «χώρα-πρότυπο,» υποστηρικτή της δημοκρατίας και στην κυβέρνηση Ερντογάν έναν ειλικρινή σύμμαχο. Η καλλιέργεια υπερβολικών προσδοκιών σχετικά με τον ρόλο της Τουρκίας στην Μέση Ανατολή θα οδηγήσει μάλλον σε απογοητεύσεις εντός και εκτός Τουρκίας. Μπορεί η Τουρκία να ισχυροποιείται σε διεθνές και περιφερειακό επίπεδο, παραμένει όμως ακόμη αρκετά ασθενέστερη από ό,τι νομίζουν οι ηγέτες της.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 6η Απριλίου 2011)

Η Τουρκία στη Νέα Δεκαετία

2011-01-28T14:52:00.001+02:00

Πριν από δέκα χρόνια, η Τουρκία αντιμετώπιζε μία από τις χειρότερες οικονομικές κρίσεις στην ιστορία της. Σήμερα η Τουρκία είναι η δέκατη πέμπτη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο, με δείκτες οικονομικής αναπτύξεως ζηλευτούς σε αναπτυγμένο και αναπτυσσόμενο κόσμο. Υπό την ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, η Τουρκία δρέπει τους καρπούς μιας επιτυχημένης μεταρρυθμιστικής προσπάθειας η οποία χαρακτήρισε τα πρώτα τέσσερα χρόνια της ηγεσίας του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) από το 2002 έως το 2006. Οι θαρραλέες οικονομικές μεταρρυθμίσεις οι οποίες ελήφθησαν δεδομένης και της ευνοϊκής διεθνούς οικονομικής συγκυρίας συνοδεύθηκαν από τις πολιτικές μεταρρυθμίσεις οι οποίες επέτρεψαν την έναρξη των διαπραγματεύσεων για την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2005 και ευνόησαν την κατακόρυφη άνοδο των ξένων επενδύσεων.
Η έναρξη της παγκόσμιας οικονομικής κρίσεως ανέδειξε την ανθεκτικότητα των οικονομικών δομών οι οποίες είχαν αναπτυχθεί κατά την περίοδο των μεταρρυθμίσεων και ανέδειξε την τουρκική οικονομία και σε παγκόσμιο επίπεδο. Μέλος του G-20, η Τουρκία άρχισε να συγκαταλέγεται στην κατηγορία των ταχέως αναδυομένων νέων οικονομικών δυνάμεων. Η τουρκική επιχειρηματικότητα, εξαγωγική βιομηχανία, αλλά και τα δημογραφικά και οικονομικά χαρακτηριστικά της χώρας λειτουργούσαν ως μαγνήτες για τους διεθνείς θεσμικούς επενδυτές.
Η οικονομική επιτυχία απετέλεσε και την βάση για την ανάπτυξη και μιας νέας, πιο φιλόδοξης εξωτερικής πολιτικής. Δεν ήταν ο Αχμέτ Νταβούτογλου ο πρώτος ο οποίος διατύπωσε προτάσεις για μία πολυσχιδή τουρκική εξωτερική πολιτική και την ανάδειξη της Τουρκίας σε μείζονα στρατηγικό παράγοντα σε περιφερειακό –αν όχι και σε παγκόσμιο– επίπεδο. Παρεμφερείς απόψεις είχαν εκφρασθεί κατά καιρούς από τον Τουργκούτ Οζάλ και τον Ισμαήλ Τζεμ. Ωστόσο η αξιοπιστία και η σοβαρότητα των διακηρύξεων τότε υπονομεύονταν από τις αντικειμενικές συνθήκες. Μία χώρα καταχρεωμένη δεν μπορούσε να διεκδικήσει σοβαρό διεθνή ρόλο. Η ανάκαμψη της τουρκικής οικονομίας κατά την περίοδο του ΑΚΡ αποτέλεσε το θεμέλιο για την ανάδυση του διεθνούς ρόλου της Τουρκίας, και μέσω της οικονομικής διπλωματίας. Η αυξανόμενη αυτοπεποίθηση οδήγησε και στην έναρξη μιας διαδικασίας στρατηγικής αυτονομήσεως της Τουρκίας από τους δυτικούς της συμμάχους, και ιδιαιτέρως τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πολλοί διακρίνουν σε αυτά τα βήματα τάσεις αλαζονείας επικίνδυνης για τα τουρκικά συμφέροντα.
Στην αρχή της νέας δεκαετίας, η Τουρκία εμφανίζεται διατεθειμένη να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σαφής απόκλιση της πολιτικής της κυβερνήσεως Ερντογάν από την αμερικανική γραμμή στο ζήτημα του πυρηνικού οπλοστασίου του Ιράν είναι ενδεικτική των διαθέσεων, όπως και η διατήρηση στενών σχέσεων με το καθεστώς της Χαμάς στην Λωρίδα της Γάζας. Η τουρκική κυβέρνηση δείχνει αποφασισμένη να χαράσσει την δική της μεσανατολική πολιτική και στρατηγική ανεξαρτήτως των αμερικανικών στρατηγικών και πολιτικών επιλογών. Ενδεικτική του νέου ανεξαρτήτου ρόλου που διεκδικεί η Τουρκία, είναι η προσπάθεια διευθετήσεως της κρίσεως που προέκυψε με την κατάρρευση της κυβερνήσεως συνεργασίας Σάαντ Χαρίρι στον Λίβανο.
Υπό ανάλογο πρίσμα θεωρούνται και οι ευρωτουρκικές σχέσεις. Δεδομένης και της αρνητικής στάσεως μερικών κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενώσεως στην προοπτική πλήρους εντάξεως της Τουρκίας, η μεταρρυθμιστική διάθεση έχει ατονήσει από το 2006 και μετά. Η βελτίωση των δεικτών της τουρκικής οικονομίας έχει απαλύνει και τις συνέπειες της βραδύτητος με την οποία διεξάγονται οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Για πολλούς Τούρκους διπλωμάτες και πολιτικούς αναλυτές η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αποτελεί πλέον αναπόδραστη στρατηγική επιλογή. Η κόπωση της τουρκικής κοινής γνώμης από την πορεία των διαπραγματεύσεων αντικατοπτρίζεται και στα χαμηλότερα ποσοστά υποστηρίξεως της τουρκικής εντάξεως στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 2004.
Ανάλογη στασιμότητα –αν όχι επιδείνωση– παρατηρείται και στις σχέσεις της κυβερνήσεως ΑΚΡ με την κεμαλική μεσαία τάξη της χώρας. Η βαθμιαία δυσπιστία η οποία κορυφώθηκε με την αποκάλυψη της υποθέσεως «Βαριοπούλα» δεν απαλύνθηκε μετά και την εγκατάλειψη των σχεδίων για την αντικατάσταση του παρόντος συντάγματος με νέο, αμιγώς δημοκρατικό. Μεγάλο μέρος της κεμαλικής μεσαίας τάξεως βλέπει πίσω από την πολιτική ηγεμονία του ΑΚΡ τον κίνδυνο ενός ισλαμιστικού αυταρχικού καθεστώτος. Η εμφάνιση κρουσμάτων αλαζονείας στην κυβέρνηση ΑΚΡ και ο τρόπος χειρισμού ευαίσθητων συμβολικών ζητημάτων. συνέτειναν στην ένταση τέτοιων φόβων. Οι πρόσφατες νομοθετικές πρωτοβουλίες της κυβερνήσεως Ερντογάν για τον δραστικό περιορισμό της καταναλώσεως αλκοόλ σε δημόσιους χώρους ήταν η συνέχεια μιας πολιτικής υπερφορολογήσεως των οινοπνευματωδών ποτών. Ο πρόσφατος χαρακτηρισμός από τον πρωθυπουργό Ερντογάν ενός γλυπτού μνημείου τουρκοαρμενικής φιλίας στην πόλη του Καρς ως «τέρατος» και η επικρότηση της κατεδαφίσεώς του προκάλεσαν σοβαρές αντιδράσεις. Πολλοί ανέγνωσαν στις δηλώσεις Ερντογάν την αποστροφή των ισλαμιστών προς κάθε γλυπτό μνημείο. Κάποιοι έφθασαν στο σημείο να συγκρίνουν τον Ερντογάν με τους Ταλιμπάν οι οποίοι κατεδάφισαν τα αγάλματα του Βούδα στο Μπαμιγιάν του Αφγανιστάν. Αυτού του είδους η αντιπαράθεση υπογραμμίζει πόσο δύσκολη φαντάζει υπό τις παρούσες συνθήκες η συμφιλίωση των ισλαμικών και των κεμαλικών τμημάτων της τουρκικής κοινωνίας.
Στο εσωτερικό πολιτικό πεδίο, τέλος, τα πράγματα δείχνουν σαφή βραχυπρόθεσμα, αλλά συγκεχυμένα μεσοπρόθεσμα. Από την μία, το κυβερνών ΑΚΡ δείχνει να εκμεταλλεύεται πολιτικά στο έπακρον την καλή πορεία της τουρκικής οικονομίας και να οδηγείται –εκτός απροόπτου– σε άνετη επικράτηση στις επερχόμενες βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου. Το ΑΚΡ επωφελείται και από την απουσία οιασδήποτε συγκροτημένης εναλλακτικής αντιπολιτευτικής προτάσεως, δείγμα των αγκυλώσεων του τουρκικού πολιτικού συστήματος. Παρά τις μεγάλες προσδοκίες που προκάλεσε η ανέλπιστη εκλογή του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου στην ηγεσία του αντιπολιτευομένου Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), η συνέχεια ήταν κατώτερη των προσδοκιών. Θα είναι μάλλον έκπληξη η διατύπωση ενός θαρραλέου μεταρρυθμιστικού προεκλογικού προγράμματος, η οποία θα αποκαθιστούσε το CHP στις τάξεις των φιλοευρωπαϊκών πολιτικών δυνάμεων της Τουρκίας. Από την άλλη όμως, οι εκλογές του Ιουνίου θα πυροδοτήσουν και την διαδικασία διαδοχής Ερντογάν στην ηγεσία του ΑΚΡ, καθώς ο Τούρκος πρωθυπουργός έχει επανειλημμένως δηλώσει ότι αυτές θα είναι οι τελευταίες βουλευτικές εκλογές με τον ίδιο στην ηγεσία του ΑΚΡ. Είναι κοινό μυστικό στην Άγκυρα ότι ο Τούρκος πρωθυπουργός ενδιαφέρεται να διαδεχθεί τον Αμπντουλλάχ Γκιουλ στον θώκο της Προεδρίας της Δημοκρατίας. Η μετάβαση Ερντογάν στην Προεδρία το 2012 θα σημάνει την εκλογή νέας ηγεσίας στο ΑΚΡ και νέου πρωθυπουργού. Η απουσία ενός αδιαφιλονίκητου διαδόχου σημαίνει ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ των ετεροκλήτων ομάδων που συγκροτούν την πολιτική βάση του ΑΚΡ θα είναι οξύς και το αποτέλεσμα αβέβαιο. Η κατοχύρωση των επιτυχιών στο πεδίο της οικονομίας, η εύρεση μιας νέας ισορροπίας στις σχέσεις της Τουρκίας με την Δύση, η συμφιλίωση της ισλαμικής και της κεμαλικής κοινωνικής τάξεως, καθώς και η μετάβαση της Τουρκίας στην μετά-Ερντογάν εποχή θα είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις της νέας δεκαετίας.

(Δημοσιεύθηκε στην ελληνική έκδοση του περιοδικού "Economist"-ένθετο στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 27η Ιανουαρίου 2011)

Μεγίστη Ανευθυνότητα

2011-01-23T18:01:00.000+02:00

Το Σύμπλεγμα της Μεγίστης

Το ξαφνικό ενδιαφέρον μερίδος της εγχωρίου αρθρογραφίας για την χάραξη της ελληνικής αποκλειστικής οικονομικής ζώνης (ΑΟΖ) στην περιοχή του Καστελλορίζου (ή Μεγίστης, επί το ελληνικότερον) παρουσιάζεται σαν να προασπίζει ζωτικά εθνικά συμφέροντα. Στην πραγματικότητα είναι μία ακόμη προσπάθεια εκτροχιασμού μιας ούτως ή άλλως δύσκολης διαπραγματεύσεως για την διευθέτηση των ελληνοτουρκικών διαφορών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό όμως που πραγματικά εκπλήσσει είναι η προχειρότης των ισχυρισμών και των χαρακτηρισμών. Ενδεικτικά, και στον βαθμό που επιτρέπει ο περιορισμένος χώρος της επιφυλλίδος αυτής:
Η αντικατάσταση της αναφοράς στο Καστελλόριζο με τον όρο «νησιωτικό σύμπλεγμα του Καστελλορίζου» προφανώς αποσκοπεί στην ενίσχυση της επιχειρηματολογίας για την διεκδίκηση δεκάδων χιλιάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων ΑΟΖ για μία νήσο εκτάσεως 12 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Ωστόσο μια απλή ματιά στον χάρτη της περιοχής αποκαλύπτει ότι το νησιωτικό σύμπλεγμα της Μεγίστης δεν ανήκει εξ ολοκλήρου στην Ελλάδα. Πέραν της Μεγίστης, του Αγίου Γεωργίου (Ρω), της Στρογγυλής και μερικών βραχονησίδων στην είσοδο του λιμένος της Μεγίστης, υπάρχουν οι νήσοι Καράβολα (Κέκοβα), Αλιμενταριά, Δασειά και πολλές βραχονησίδες οι οποίες παραχωρήθηκαν στην Τουρκία βάσει της ιταλοτουρκικής συμφωνίας του 1932. Προκαλεί πραγματικά έκπληξη πώς «διακεκριμένοι ακαδημαϊκοί και ειδικοί επί του διεθνούς δικαίου» οι οποίοι διετύπωσαν και προτάσεις για την οριοθέτηση των θαλασσίων συνόρων της Ελλάδος δεν μπήκαν στον κόπο καν να μελετήσουν την ιταλοτουρκική συμφωνία του 1932 ή έστω να δουν έναν χάρτη της περιοχής στο διαδίκτυο. Είναι και αυτή μια άποψη περί υπευθυνότητος.
Εντύπωση επίσης προκαλεί η καλλιεργούμενη υπέρμετρη αισιοδοξία σχετικά με το μέγεθος του υποθαλασσίου ορυκτού πλούτου στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Δημιουργείται η εντύπωση ότι δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου βρίσκονται στον βυθό της ανατολικής Μεσογείου, και ότι η ανακήρυξη της ΑΟΖ θα μετατρέψει την Ελλάδα και την Κύπρο σε κάτι ανάλογο της Σαουδικής Αραβίας και του Άμπου Ντάμπι. Η ύπαρξη εκμεταλλευσίμων ποσοτήτων υδρογονανθράκων στην ανατολική Μεσόγειο είναι πιθανή αλλά όχι βεβαία. Αυτό που είναι ακόμη λιγότερο βέβαιο είναι ότι οι ποσότητες που θα βρεθούν θα είναι τέτοιες, ώστε να αλλάξουν τις στρατηγικές και οικονομικές ισορροπίες στην περιοχή. Δεν παραξενεύει τους «ειδικούς» αναλυτές γιατί καμιά από τις μεγάλες πολυεθνικές πετρελαϊκές εταιρίες δεν σπεύδει να εξασφαλίσει δικαιώματα έρευνας και εκμετάλλευσης από τις χώρες που ήδη έχουν οριοθετήσει την ΑΟΖ τους, αν όντως οι ενδείξεις είναι τόσο θετικές;
Σε νομικό επίπεδο, αυτό που ουσιαστικά προτείνεται με την έκκληση για άμεση χάραξη της ελληνικής ΑΟΖ ισοδυναμεί με μονομερή καταγγελία των διμερών διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδος. Έτσι η Ελλάς –εν μέσω της δεινότερης κρίσεως από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου– θα επιτρέψει στην Τουρκία να παρουσιασθεί ως το μέρος που όντως ενδιαφέρεται για την ειρηνική επίλυση των διαφορών στο Αιγαίο. Θα εξασφαλίσουν άραγε οι «ειδικοί» αναλυτές την πληρωμή των μισθών και των συντάξεων, αν η μονομερής ανακήρυξη της ελληνικής ΑΟΖ στην ανατολική Μεσόγειο οδηγήσει σε διακοπή των διερευνητικών συνομιλιών και μείζονα κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, εξανεμίσει την αξία των ελληνικών ομολόγων, και η κυβέρνηση εξαναγκασθεί να κηρύξει στάση πληρωμών; Ή μήπως θα μας σώσει ο Κινέζος πρωθυπουργός, επειδή του φάνηκε νόστιμο το ελληνικό ελαιόλαδο;
Εκεί όμως που η ανευθυνότητα συναντά την αναισχυντία είναι η συστηματική σπίλωση και απόπειρα ηθικής εξοντώσεως αντιφρονούντων ακαδημαϊκών, διπλωματών και ερευνητικών ιδρυμάτων. Φαίνεται ότι οι εν λόγω «ειδικοί» διαθέτουν μία ειδική συσκευή (ας την ονομάσουμε «ελληνόμετρο») η οποία όχι μόνον αμετακλήτως ορίζει τι αποτελεί το εθνικό συμφέρον, αλλά μετρά και τον βαθμό της εθνικής συνειδήσεως του καθενός. Έτσι «προδότες» και «αργυρώνητοι» χαρακτηρίζονται ακαδημαϊκοί με διεθνώς αναγνωρισμένο επιστημονικό έργο, οι οποίοι προτίμησαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα και να αγωνισθούν για ένα καλύτερο ελληνικό πανεπιστήμιο σε συνθήκες αντίξοες, παρά να αποδράσουν στην Εσπερία, απολαμβάνοντας ξένες βασιλικές τιμές και θωπείες και διεκδικώντας και από πάνω όψιμο ρόλο τιμητή. Εφαρμόζονται και εδώ οι αλήστου μνήμης γκαιμπελικές πρακτικές: Λάσπη, λάσπη, και όλο και κάτι θα κολλήσει.
Επειδή όμως στην Ελλάδα η μνήμη είναι συχνά βραχεία: Οι κύκλοι αυτοί αντιτάχθηκαν σε κάθε πρόσφατη επιτυχία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής πολιτικής και καπηλεύθηκαν την μεγαλύτερη νίκη της ελληνικής διπλωματίας, την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πέτυχαν να εκτροχιάσουν την συμβιβαστική λύση του Μακεδονικού το 1993 υπό όρους που η ελληνική διπλωματία σήμερα ούτε μπορεί να ονειρευθεί. Κατατρομοκράτησαν συστηματικά και επί μακρόν την ελληνική κοινή γνώμη με «ισλαμικά τόξα», «Μεγάλες Αλβανίες» και «αποσχιστικά κινήματα στην Θράκη», ενώ η πραγματική μείζων εθνική απειλή, η οποία άλλωστε οδήγησε και στην τουρκική κατοχή του 38% της Κύπρου, προήλθε από επίορκους αξιωματικούς και κάποιους υποστηρικτές τους οι οποίοι σήμερα εμφανίζονται –με θράσος περισσό– ως κήνσορες. Και εγκαλούν όσους διαφωνούν μαζί τους για έλλειμμα πατριωτισμού.
Τα παραπάνω δεν αναιρούν το αβάσιμο των τουρκικών ισχυρισμών στην μεγάλη πλειοψηφία των ζητημάτων της ελληνοτουρκικής διενέξεως στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Αναδεικνύουν όμως περίτρανα το βάθος της πνευματικής κρίσεως η οποία μαστίζει την χώρα. Τριάντα χρόνια χορτάσαμε από τον λαϊκισμό των αγροτικών μπλόκων, των εργατοπατέρων, των κομματικών φοιτητικών οργανώσεων και της καφενειακού τύπου προσεγγίσεως ζητημάτων μείζονος σημασίας στα ΜΜΕ. Ο χύδην λαϊκισμός όμως, ο ψιμυθιωμένος με τίτλους ακαδημαϊκούς και ευγενείας, είναι ό,τι αποκρουστικότερο.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 23η Ιανουαρίου 2011)

Πώς άλλαξαν οι Συσχετισμοί μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας

2011-01-09T17:16:00.003+02:00

Τίποτε δεν προμήνυε στην αυγή του 21ου αιώνα ότι η Τουρκία θα ξέφευγε από τον φαύλο κύκλο της οικονομικής και πολιτικής καχεξίας η οποία χαρακτήρισε την δεκαετία του 1990. Στο πολιτικό επίπεδο η κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον γηραιό και ασθενή πρωθυπουργό Μπουλέντ Ετζεβίτ παρουσίαζε όλα τα συμπτώματα αναποτελεσματικότητος των τουρκικών κυβερνήσεων συνεργασίας. Ο στρατός παρέμενε πανίσχυρος στα παρασκήνια της πολιτικής. Η τουρκική οικονομία μαστιζόταν από υψηλά ελλείμματα, πληθωρισμό και δομικές δυσλειτουργίες οι οποίες οδηγούσαν σε περιοδικές οικονομικές κρίσεις. Η κορυφαία αυτών –αυτή του 2001– οδήγησε στην μείωση του τουρκικού ΑΕΠ κατά 9,4%, την πτώση της ισοτιμίας της τουρκικής λίρας έναντι του δολλαρίου κατά περίπου 50% και την απώλεια ενός εκατομμυρίου θέσεων εργασίας. Η χώρα έδειχνε ακυβέρνητο καράβι σε θύελλα, και διάχυτη ήταν η απαισιοδοξία στην τουρκική κοινή γνώμη. Η παρέμβαση του ΔΝΤ κατέστη αναγκαία αλλά και πολύ επώδυνη. Η μόνη ακτίνα αισιοδοξίας προερχόταν από την Ευρώπη. Τον Δεκέμβριο του 1999 η Τουρκία είχε αποκτήσει καθεστώς υποψηφίας προς ένταξη χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την ιστορική αλλαγή της ελληνικής στρατηγικής στο ζήτημα.
Δέκα χρόνια μετά, η Τουρκία εμφανίζεται σαφώς ισχυρότερη. Οι επιδόσεις των κυβερνήσεων του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) στο πεδίο της οικονομικής πολιτικής ξεπέρασαν και τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις. Η πτώση του πληθωρισμού σε μονοψήφια επίπεδα, η αύξηση των ξένων επενδύσεων, η σταθερή άνοδος του Ακαθαρίστου Εγχωρίου Προϊόντος (ΑΕΠ) συνδέονταν τόσο με την ευνοϊκή διεθνή οικονομική συγκυρία, όσο και με τις μεταρρυθμίσεις των κυβερνήσεων Ερντογάν. Η σημασία των τελευταίων φάνηκε, όταν ξέσπασε η παγκόσμια οικονομική κρίση. Τα διδάγματα της κρίσεως του 2000-2001, το πρόγραμμα δημοσιονομικής σταθερότητος και οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις βοήθησαν την Τουρκία να αντιμετωπίσει την κρίση με μικρές σχετικώς απώλειες και να αναβαθμίσει τον διεθνή οικονομικό της ρόλο. Οι ρυθμοί αναπτύξεως της τουρκικής οικονομίας κατά το 2010 υπελείποντο μόνον της κινεζικής. Όντας μέλος του G-20 ήδη από την ίδρυσή του, η Τουρκία ανέβηκε πρόσφατα στην 15η θέση στον κατάλογο των μεγαλυτέρων οικονομιών στον κόσμο.
Οι επιτυχίες της τουρκικής οικονομίας μεταφράζονται σε αυξημένη περιφερειακή πολιτική επιρροή, καθώς η οικονομική διπλωματία έχει μετατραπεί σε κύριο στρατηγικό εργαλείο προωθήσεως των τουρκικών εθνικών συμφερόντων. Ο ρόλος του στρατού στην πολιτική έχει περιορισθεί εντυπωσιακώς. Βεβαίως η εικόνα της πολιτικής καταστάσεως δεν είναι παντού ρόδινη. Μετά τις εντυπωσιακές μεταρρυθμίσεις των ετών 2002-2005, η κυβέρνηση Ερντογάν απώλεσε τον μεταρρυθμιστικό της οίστρο και συνέβαλε έτσι στην ντε φάκτο αδρανοποίηση των ευρωτουρκικών σχέσεων. Σε στρατηγικό επίπεδο, η προσπάθεια αναδείξεως της Τουρκίας ως αυτονόμου περιφερειακού και παγκόσμιου παράγοντος, η οποία δείχνει να συγκινεί την παρούσα τουρκική κυβέρνηση, ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Η αλαζονεία είναι κακός σύμβουλος των επιτυχημένων.
Αν στρέψει κανείς το βλέμμα του στην Ελλάδα κατά την ίδια δεκαετία, η πορεία είναι μάλλον αντίρροπη. Με την ένταξή της στην Ευρωζώνη η Ελλάς φαινόταν να μεγιστοποιεί τα πολιτικά και τα οικονομικά οφέλη της εντάξεως της στην ΕΟΚ το 1981. Ήταν πλέον αμετακλήτως η «ευρωπαϊκή χώρα των Βαλκανίων.» Δέκα χρόνια μετά, τα «βαλκανικά» χαρακτηριστικά της ελληνικής πολιτείας έχουν επανέλθει δριμύτερα, και η απαισιοδοξία είναι διάχυτη. Τι μπορεί να διδάξει το τουρκικό παράδειγμα; Πρώτον, ότι η ανάκαμψη της οικονομίας δεν μπορεί να προέλθει από τους τομείς της οικονομίας τους κατ’εξοχήν υπευθύνους για την κρίση. Ο δραστικός περιορισμός των δημοσίων δαπανών και η πάταξη των φαινομένων παρασιτισμού ιδιωτικών επιχειρήσεων εις βάρος του δημοσίου αποτελούν το πρώτο βήμα για την απελευθέρωση των υγιών δυνάμεων της οικονομίας. Δεύτερον, ότι το εύρος των διαρθρωτικών αλλαγών στην οικονομία εν καιρώ κρίσεως θέτει το όριο της οικονομικής επιτυχίας εν καιρώ ακμής. Όσο περισσότερα βαρίδια κοπούν τώρα, τόσο πιθανότερο είναι να μιλούμε για το «ελληνικό οικονομικό θαύμα» σε δέκα χρόνια.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 9η Ιανουαρίου 2011)

Τα έγγραφα της Wikileaks και η Τουρκία

2010-11-30T19:07:00.000+02:00

Η πρωτοφανής διαρροή χιλιάδων απορρήτων εγγράφων των αμερικανικών διπλωματικών υπηρεσιών από το ιστοτόπο Wikileaks προσφέρει μια ανέλπιστη ευκαιρία επανεκτίμησης των σχέσεων της υπερδυνάμεως με τον υπόλοιπο κόσμο κατά την τελευταία δεκαετία. Ειδικότερα, η αμερικανική πρεσβεία στην Άγκυρα εμφανίζεται ως ο αποστολέας 7.918 εκ των διαρρευσάντων εγγράφων, περισσοτέρων από οποιαδήποτε άλλη αμερικανική διπλωματική υπηρεσία πλην του αμερικανικού υπουργείου εξωτερικών. Το δημοσιευθέν στο διαδίκτυο υλικό, μικρό μόνον μέρος των 7.918 εγγράφων, επιτρέπει μια επανεκτίμηση των σχέσεων μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Τουρκίας κατά την τελευταία δεκαετία, η οποία σημαδεύθηκε από την άνοδο στην εξουσία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) και του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Πληθώρα εγγράφων αναφέρονται στην προσπάθεια της Τουρκίας να ανεξαρτητοποιηθεί απο την δυτική επιρροή και να διεκδικήσει αυτόνομο στρατηγικό ρόλο. Άλλα έγγραφα αναφέρονται στις εσωτερικές πολιτικές διαμάχες. Βάσει των μέχρι στιγμής αποκαλυφθέντων εγγράφων, λίγα είναι τα νέα στοιχεία τα οποία προκύπτουν για την τουρκική εσωτερική και εξωτερική πολιτική. Ωστόσο έχει μεγάλο ενδιαφέρον η τοποθέτηση των Αμερικανών διπλωματών σε μία σειρά αμφιλεγομένων ζητημάτων που απασχολούσαν και απασχολούν την τουρκικό δημόσιο βίο. Αν υποθέσουμε ότι οι διπλωμάτες της ισχυρότερης χώρας στον κόσμο είναι καλύτερα πληροφορημένοι από δημοσιογράφους και πολιτικούς αναλυτές, τότε οι απόψεις τους θα μπορούσαν να φωτίσουν σκοτεινές πτυχές της τουρκικής πολιτικής.
    Στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής, γίνεται σαφής η δυσφορία των Αμερικανών διπλωματών λόγω της μεταστροφής της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής κατά την περίοδο Ερντογάν. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ευθεία επίθεση προς τον υπουργό Εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου ο οποίος θεωρείται «πολύ επικίνδυνος» και κατηγορείται ότι «ασκεί ισλαμιστική επιρροή» επί του πρωθυπουργού Ερντογάν. Οι φιλοδοξίες Νταβούτογλου να μετατρέψει την Τουρκία σε ηγετική περιφερειακή δύναμη και παγκόσμιο στρατηγικό παίκτη αντιμετωπίζονται μάλλον με δυσπιστία η οποία ενίοτε φθάνει και στην ειρωνεία. Οι Αμερικανοί διπλωμάτες εκτιμούν ότι η τουρκική διπλωματία αδυνατεί για πολλούς λόγους να ανταποκριθεί στις αυξημένες απαιτήσεις του ρόλου που οραματίζεται ο Τούρκος υπουργός εξωτερικών. Σε ένα από τα εμπιστευτικά έγγραφα, η τουρκική εξωτερική πολιτική υπό τον κ. Νταβούτογλου παρουσιάζεται σκωπτικώς να έχει «φιλοδοξίες λιμουζίνας Ρολς-Ρόυς, αλλά υποδομές αυτοκινήτου Ρόβερ.»
    Πολύ ενδιαφέρουσες είναι και οι τοποθετήσεις των Αμερικανών διπλωματών για τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στην Τουρκία. Αναφορικά με την αντιπαράθεση μεταξύ της κυβερνήσεως Ερντογάν και του στρατού, τα έγγραφα δείχνουν ότι οι Αμερικανοί διπλωμάτες υιοθετούν τις θέσεις της κυβερνήσεως. «Όπου υπάρχει καπνός υπάρχει και φωτιά,» αναφέρει ένας Αμερικανός διπλωμάτης, χρησιμοποιώντας μια παροιμία κοινή στην Ελλάδα και την Τουρκία, για να εκφράσει την άποψη ότι η υπόθεση «Εργκενεκόν» και τα ποικιλώνυμα σχέδια πραξικοπήματος τα οποία αποκαλύφθηκαν κατά τα τελευταία οκτώ χρόνια δεν αποτελούν σκευωρίες της κυβέρνησης Ερντογάν, αλλά ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Επισημαίνεται επίσης πόσο ενισχύθηκε το προφίλ του πρωθυπουργού Ερντογάν και πόσο επλήγη το κύρος και η δημοφιλία του στρατού ως αποτέλεσμα αυτών των αποκαλύψεων. Επιπλέον, μεγάλη σημασία αποδίδεται στις εσωκομματικές ισορροπίες στο κυβερνών ΑΚΡ. Ο φημολογούμενος εσωκομματικός ανταγωνισμός μεταξύ του πρωθυπουργού Ερντογάν και του προέδρου Γκιουλ, οι διακυμαινόμενες σχέσεις μεταξυ του κ. Ερντογάν και του Φετχουλλάχ Γκιουλέν, ηγέτη της ισχυρότερης ισλαμικής οργάνωσης (tarikat) της σύγχρονης Τουρκίας βρίσκουν την θέση τους στις εμπιστευτικές αναφορές της αμερικανικής πρεσβείας. Επιπλέον, στις αναφορές τους οι Αμερικανοί διπλωμάτες δίνουν βάση σε καταγγελίες διαφθοράς στελεχών της κυβέρνησης του ΑΚΡ, αλλά και του ίδιου του πρωθυπουργού Ερντογάν, με συγκεκριμένη αναφορά στην ιδιωτικοποίηση της κρατικής εταιρείας διϋλιστηρίων TÜPRAS. Οι καταγγελίες αυτές είχαν διατυπωθεί από τον αντιπολιτευόμενο τύπο, ωστόσο περιέπεσαν σε λήθη, βοηθούντος και του καθεστώτος βουλευτικής ασυλίας το οποίο προστατεύει πρωθυπουργό και υπουργούς.
    Είναι πρόωρο να προβεί κανείς σε συνολική εκτίμηση των αποκαλύψεων, ενόσω συνεχίζεται η δημοσίευση των 9.418 εγγράφων που διέρρευσαν από την αμερικανική πρεσβεία στην Άγκυρα. Βάσει ωστόσο των ήδη υπαρχόντων στοιχείων μπορεί κανείς να προβεί σε μία επανεκτίμηση των πρόσφατων εσωτερικών πολιτικών εξελίξεων. Ενισχύεται η αξιοπιστία των καταγγελιών και των διώξεων για απόπειρα πραξικοπήματος εναντίον της κυβερνήσεως Ερντογάν, όπως και οι καταγγελίες εκτεταμένης διαφθοράς οι οποίες αγγίζουν και την ηγεσία του κυβερνώντος κόμματος. Επίσης, είναι δυνατή και η επισήμανση δύο ζητημάτων που μπορούν να λειτουργήσουν αποσταθεροποιητικώς κατά το προσεχές διάστημα. Το πρώτο είναι η διαδοχή του πρωθυπουργού Ερντογάν, ο οποίος έχει ήδη δηλώσει ότι οι βουλευτικές εκλογές του 2011 θα είναι οι τελευταίες στις οποίες θα συμμέτασχει. Οι ισορροπίες δυνάμεων μεταξύ του Ερντογάν, ισχυρών παραγόντων του ΑΚΡ, αλλά και του Φετχουλλάχ Γκιουλέν θα επηρεάσουν μία πολιτική μάχη, η έκβαση της οποίας θα σημάνει πολλά για την Τουρκία και τις διεθνείς της σχέσεις. Το δεύτερο είναι η τουρκική εξωτερική πολιτική. Είναι σαφές από τα έγγραφα ότι η επιδείνωση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων τείνει να παγιωθεί. Υπό την καθοδήγηση του Αχμέτ Νταβούτογλου, η Τουρκία δείχνει να αποδύεται σε κινήσεις στρατηγικού τυχοδιωκτισμού το μέγεθος και τις συνέπειες των οποίων μάλλον αδυνατεί να συλλάβει προς το παρόν.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 30ή Νοεμβρίου 2010)

Τα Μυστικά μιας Επιτυχίας

2010-11-23T18:48:00.000+02:00

Δύο τουρκικά πανεπιστήμια, το ιδιωτικό αγγλόφωνο Μπίλκεντ (Bilkent University) και το κρατικό αγγλόφωνο Πολυτεχνείο της Μέσης Ανατολής (Middle East Technical University-METU) περιλαμβάνονται εφέτος στον κατάλογο των διακοσίων κορυφαίων πανεπιστημίων που εκδίδει περιοδικώς το Times Higher Education Supplement. Το Μπίλκεντ βρίσκεται στην 112η θέση, ενώ το METU στην 183η. Η παρουσία δύο τουρκικών πανεπιστημίων υπογράμμισε με τον τρόπο της την παντελή απουσία ελληνικών πανεπιστημίων από τον σχετικό κατάλογο.
Πού στηρίζεται όμως αυτή η επιτυχία; Δεδομένου του διαλόγου για την αναμόρφωση της ανωτάτης παιδείας στην Ελλάδα, αξίζει να εγκύψει κανείς στον τρόπο με τον οποίο τα κορυφαία τουρκικά πανεπιστήμια επιδιώκουν την ακαδημαϊκή αριστεία. Κλειδί αποτελεί η αξιολόγηση του διδακτικού προσωπικού. Κάθε καθηγητής κρίνεται ετησίως βάσει τόσο της διδακτικής του επάρκειας, όσο και του ερευνητικού του έργου. Η επιτυχής διδασκαλία και το πλούσιο ερευνητικό έργο αποτελούν προϋπόθεση για την μονιμοποίηση και προαγωγή στα δημόσια ιδρύματα, ακόμη και για την ανανέωση της σύμβασης εργασίας στα ιδιωτικά.
Για την κρίση του διδακτικού έργου λαμβάνονται υπόψιν και οι απόψεις των φοιτητών οι οποίες υποβάλλονται γραπτώς και ανωνύμως στο τέλος του εξαμήνου και γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας υπό συνθήκες που εγγυώνται το αδιάβλητο της διαδικασίας. Τα αποτελέσματα της φοιτητικής αξιολογήσεως αναρτώνται στις σχετικές ιστοσελίδες των μαθημάτων και είναι προσβάσιμες σε όλη την πανεπιστημιακή κοινότητα. Όσον αφορά το ερευνητικό έργο, αυτό θεωρείται εξίσου σημαντικό με το διδακτικό. Το πανεπιστήμιο διαθέτει στα μέλη του την κατάλληλη υλικοτεχνική υποδομή (βιβλιοθήκες, πρόσβαση σε ηλεκτρονική βάση δεδομένων κλπ.), καθώς και τον αναγκαίο χρόνο για την διεξαγωγή της έρευνας και την συγγραφή των πορισμάτων της. Για την διασφάλιση του ποιοτικού ελέγχου του ακαδημαϊκού έργου προτεραιότητα λαμβάνουν οι δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά τα οποία έχουν συμπεριληφθεί στους δείκτες SCI, SSCI και AHCI του κορυφαίου παγκοσμίως οίκου πιστοποίησης Thomson Scientific. Η διδασκαλία και η έρευνα σε γλώσσες άλλες από την τουρκική -αγγλική κυρίως αλλά και γαλλική και γερμανική- δεν θεωρείται προσβολή της εθνικής αξιοπρέπειας αλλά απαραίτητη προϋπόθεση για την ενεργό συμμετοχή των πανεπιστημίων στις διεθνείς ακαδημαϊκές εξελίξεις.
Για την υποστήριξη του ερευνητικού έργου λειτουργεί το Τουρκικό Ίδρυμα Επιστήμης και Έρευνας (TÜBITAK) το οποίο γενναιόδωρα χρηματοδοτεί ερευνητικά προγράμματα σε όλους τους τομείς των θετικών, ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα χρήματα αυτά προέρχονται από ιδίους κρατικούς πόρους και δεν πρέπει να συγχέονται με την παράλληλη χρηματοδότηση από ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα.
Και κάτι τελευταίο: Η επιτυχημένη λειτουργία των κορυφαίων τουρκικών πανεπιστημίων οφείλεται και στην άνθηση του θεσμού των προτύπων σχολείων. Τα πρότυπα δημόσια σχολεία μέσης εκπαίδευσης (Anadolu Liseleri) τα οποία λειτουργούν σε κάθε πρωτεύουσα νομού τροφοδοτούν κάθε χρόνο με χιλιάδες αριστούχους την τουρκική ανώτατη παιδεία. Αντίθετα με ό,τι ίσως πιστεύεται, οι καλύτεροι φοιτητές των τουρκικών ιδιωτικών πανεπιστημίων δεν είναι συνήθως απόφοιτοι ιδιωτικών σχολείων και γόνοι της οικονομικής και πολιτικής ελίτ της χώρας, αλλά απόφοιτοι προτύπων δημοσίων σχολείων και γόνοι μεσοαστικών και μικροαστικών οικογενειών που σπουδάζουν ως υπότροφοι.
Καμία επιτυχία λοιπόν δεν είναι τυχαία. Τα παραπάνω δεν αποτελούν μέρος ενός μεγαλοφυούς σχεδίου αλλά μάλλον επιταγή του κοινού νού. Η Τουρκία έχει αντιληφθεί την σημασία της παιδείας και της έρευνας ως στρατηγικού εργαλείου ανάπτυξης και ευημερίας, επενδύει αναλόγως σε αυτόν τον στόχο και δρέπει τους καρπούς. Η Ελλάς ακούει;

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 23η Νοεμβρίου 2010)

Το Μέγεθος και τα Όρια μιας Επιτυχίας

2010-10-28T18:54:00.002+03:00

Η γελοιογραφία που προκάλεσε την μήνι Ερντογάν

Προ τεσσάρων ετών ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μήνυσε σκιτσογράφο ο οποίος τον είχε απεικονίσει σαν γάτα. Μπορεί ο κ. Ερντογάν να μη διακρίνεται για το χιούμορ και τον σεβασμό του στην ελευθερία της έκφρασης, σίγουρα όμως αποδεικνύεται πολιτικά εφτάψυχος. Το ποσοστό εγκρίσεως των προτεινομένων συνταγματικών μεταρρυθμίσεων στο δημοψήφισμα της 12ης Σεπτεμβρίου ανήλθε στο 58% και ξεπέρασε και την δική του δημοσία διατυπωμένη πρόβλεψη του 55%. Καθώς η αντιπολίτευση είχε φροντίσει να μετατρέψει το δημοψήφισμα σε ψήφο εμπιστοσύνης για την κυβέρνηση, ο κ. Ερντογάν και το Κόμμα Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) δικαιούνται να αισθάνονται νικητές και τροπαιούχοι. Στους νικητές συγκαταλέγεται και το φιλοκουρδικό Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας (ΒDP), καθώς μεγάλο μέρος του κουρδικού πληθυσμού ακολούθησε την έκκλησή του για αποχή από τις κάλπες. Ενώ το ποσοστό θετικών ψήφων ξεπέρασε σε πολλές κατοικούμενες από Κούρδους επαρχίες το 90%, η συμμετοχή παρέμεινε πολύ χαμηλότερη του μέσου όρου.
    Πέραν των αδιαμφισβήτητων επικοινωνιακών και πολιτικών χαρισμάτων του Τούρκου πρωθυπουργού, ωστόσο, μεγάλο ρόλο έπαιξαν και οι άστοχες επιλογές των μεγάλων κομμάτων της τουρκικής αντιπολιτεύσεως. Ο πρόεδρος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου επέλεξε να δώσει προσωπικό χαρακτήρα στην προεκλογική εκστρατεία για το δημοψήφισμα και διακινδύνευσε την πρώτη του σοβαρή εκλογική μάχη λίγες μόνο εβδομάδες μετά την εκλογή του. Η απειρία του έγινε εμφανής σε πολλές στιγμές της εκστρατείας. Η προσωπική του ηγετική ικανότητα δέχθηκε καίριο πλήγμα την ίδια την ημέρα του δημοψηφίσματος, όταν διαπίστωσε ότι δεν δικαιούται να ψηφίσει, καθώς είχε αμελήσει την έγκαιρη εγγραφή του στους εκλογικούς καταλόγους. Ο Κούρδος δήμαρχος του Ντιγιάρμπακιρ Οσμάν Μπάιντεμιρ δεν παρέλειψε να ευχαριστήσει σκωπτικώς τον –κουρδικής καταγωγής– κ. Κιλιτσντάρογλου για την –έστω ακούσια– συμμετοχή του στην προτεινόμενη από το φιλοκουρδικό κόμμα αποχή.
    Ακόμη πιο απογοητευτικά ήταν τα αποτελέσματα για το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως (ΜΗΡ), το οποίο είχε επίσης ζητήσει την απόρριψη του πακέτου μεταρρυθμίσεων. Οι περισσότερες από τις επαρχίες-προπύργια του ΜΗΡ ψήφισαν υπέρ των μεταρρυθμίσεων, ακόμη και η γενέτειρα του προέδρου Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Μετά την ανακοίνωση του αποτελέσματος ο κ. Μπαχτσελί προειδοποίησε για «μαύρες ημέρες» που περιμένουν την Τουρκία, πιθανότερον όμως είναι αυτές να αφορούν το κόμμα του. Βάσει των αποτελεσμάτων γίνεται πλέον αμφίβολη η υπέρβαση του ορίου του 10% για την εκπροσώπηση του ΜΗΡ στην επόμενη βουλή. Ένας πιθανός αποκλεισμός του ΜΗΡ από την βουλή θα έδινε μεγάλο πλεονέκτημα εδρών στο ΑΚΡ, ακόμη και με μικρή πτώση των ποσοστών του.
    Πέραν του θετικού αποτελέσματος, ωστόσο, το δημοψήφισμα αποτύπωσε και την αποτυχία του ΑΚΡ να ανασχέσει την προϊούσα ανάδειξη ενός διπλού ρήγματος στα θεμέλια της τουρκικής κοινωνίας. Η μειωμένη συμμετοχή των Κούρδων υπογραμμίζει την αποτυχία του «Κουρδικού» ή «Δημοκρατικού Ανοίγματος». Η διαίρεση μεταξύ της κοσμικής μεσογειακής και αιγαιακής παραλίας και της ισλαμικής ενδοχώρας αναδεικνύει την βαθειά δυσπιστία που διέπει τις σχέσεις του ενός τρίτου περίπου της τουρκικής κοινωνίας με το ΑΚΡ. Υλοποιώντας την παλαιά υπόσχεσή του για ένα νέο, δημοκρατικό σύνταγμα, το ΑΚΡ έχει μία δεύτερη ευκαιρία να αποδείξει την ειλικρίνεια των προθέσεών του και να διαψεύσει τους δυσπιστούντες εντός και εκτός Τουρκίας.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "ΕΛΙΑΜΕΠ Blogs" την Τρίτη 26η Οκτωβρίου 2010 και την εφημερίδα "Τα Νέα" την 29η Οκτωβρίου 2010)

Θα Αποτυπωθεί ο Βαθμός Κοπώσεως....

2010-09-12T13:50:00.003+03:00

Όπως διεξήχθη η εκστρατεία κυβέρνησης και αντιπολίτευσης, η ψήφος του τουρκικού λαού στο δημοψήφισμα της 12ης Σεπτεμβρίου μπορεί πλέον ασφαλώς να ερμηνευθεί ως ψήφος εμπιστοσύνης στις επιλογές της κυβέρνησης Ερντογάν. Θα αποτυπωθεί ο βαθμός κοπώσεως της τουρκικής κοινωνίας από την πολιτική ηγεμονία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ). Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος μπορεί να οδηγήσει την κυβέρνηση σε κήρυξη προώρων εκλογών και να επηρεάσει τα σχέδια του πρωθυπουργού Ερντογάν για την μεταπήδησή του στον προεδρικό θώκο. Πολύ σημαντικό θα είναι το δημοψήφισμα και για την εδραίωση του νέου ηγέτη του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου. Όσον αφορά στην ουσία της πορείας εκδημοκρατισμού, λίγα αλλάζουν. Η Τουρκία της 13ης Σεπτεμβρίου θα εξακολουθεί να χρειάζεται νέο, δημοκρατικό Σύνταγμα, μία θαρραλέα πολιτική στο Κουρδικό, καθώς και την συμφιλίωση μεταξύ ισλαμικών και κεμαλικών κοινωνικών στρωμάτων.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Το Βήμα" την Κυριακή 12η Σεπτεμβρίου 2010)

Ψήφος για το Σύνταγμα ή για την Θητεία Ερντογάν;

2010-09-12T13:43:00.002+03:00

Σήμερα οι Τούρκοι ψηφοφόροι καλούνται στις κάλπες για να κρίνουν με την ψήφο τους την τύχη του πακέτου συνταγματικών μεταρρυθμίσεων το οποίο προώθησε η κυβέρνηση Ερντογάν. Ενδιαφέρον έχει και η –όχι τυχαία– επιλογή της ημερομηνίας διεξαγωγής του δημοψηφίσματος. Η 12η Σεπτεμβρίου θα είναι η τριακοστή επέτειος του πραξικοπήματος του Κενάν Εβρέν του οποίου κληροδότημα είναι και το παρόν αυταρχικό σύνταγμα του 1982. Η κυβέρνηση Ερντογάν θέλησε έτσι να παρουσιάσει στους ψηφοφόρους το δημοψήφισμα ως ευκαιρία υπερβάσεως της αυταρχικής παρακαταθήκης του πραξικοπήματος που έπληξε όσο κανένα άλλο τους τουρκικούς πολιτικούς θεσμούς.
Η πραγματικότητα ωστόσο απέχει από αυτήν την εικόνα. Οι διατάξεις που τίθενται στην έγκριση του τουρκικού λαού είναι μεν προς την σωστή κατεύθυνση, πόρρω δε απέχουν από το να μεταβάλουν δραστικώς την αυταρχική δομή του τουρκικού συντάγματος. Μόνη λύση παραμένει η έγκριση νέου συνταγματικού κειμένου σύμφωνου με τις ευρωπαϊκές δικαιοπολιτικές αρχές. Η αξιοπιστία ωστόσο του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) πλήττεται σοβαρά από την προ τριετίας υπαναχώρηση να υποβάλει σε δημοψήφισμα ένα νέο σχέδιο συντάγματος το οποίο είχε εκπονήσει επιτροπή ειδικών μετά παραγγελία της κυβερνήσεως και είχε όλα τα φιλελεύθερα εχέγγυα. Για λόγους που σχετίζονται με τις ισορροπίες στις σχέσεις πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, ο πρωθυπουργός Ερντογάν προτίμησε να θέσει το εν λόγω σχέδιο στο αρχείο. Αυτή η απόφαση υπονομεύει την ειλικρίνεια των διακηρύξεων του κυβερνώντος κόμματος για τον εκδημοκρατισμό του τουρκικού πολιτικού συστήματος.
Αλλά και η κατάσταση στην αντιπολίτευση είναι το ίδιο κυνική. Το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) και το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως (MHP) κάλεσαν τους ψηφοφόρους τους να καταψηφίσουν τις τροποποιήσεις, επισείοντας –ιδίως το CHP– τον κίνδυνο «πολιτικής δικτατορίας» η οποία δύναται να επέλθει, αν επικυρωθούν οι προτάσεις του ΑΚΡ. Αξιοσημείωτη είναι και η προσπάθεια του νεοεκλεγέντος αρχηγού του CHP Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου να πάρει αποστάσεις από τον στρατό. Σε πρόσφατη ομιλία του κατηγόρησε τον τέως αρχηγό του τουρκικού Γενικού Επιτελείου Γιασάρ Μπουγιούκανιτ για συμπαιγνία με την κυβέρνηση Ερντογάν το 2007 και προανήγγειλε την δίωξή του, όταν το CHP γίνει κυβέρνηση. Ακόμη πιο παράδοξη είναι η θέση του φιλοκουρδικού Κόμματος Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP). Ενώ θα περίμενε κανείς τους Κούρδους της Τουρκίας να προστρέχουν σε κάθε –έστω περιορισμένη– προσπάθεια εκδημοκρατισμού ενός αυταρχικού συστήματος του οποίου αποτελούν τα πρώτα θύματα, η ηγεσία του BDP ζήτησε από τους ψηφοφόρους του κόμματος να απόσχουν από το δημοψήφισμα.
Όπως έχει συμβεί σε πολλά δημοψηφίσματα κατά το παρελθόν, φαίνεται ότι η ουσία των προς αναθεώρηση διατάξεων λίγο θα απασχολήσει τους πολιτικούς και την κοινή γνώμη. Θέματα συνθέσεως των ανωτάτων δικαστηρίων ή δικονομικών δικαιωμάτων δεν είναι δυνατόν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον του μέσου ψηφοφόρου. Το πιθανότερο είναι να αποτελέσει η ψήφος της 12ης Σεπτεμβρίου αφορμή για να εκφρασθούν θετικά ή αρνητικά οι Τούρκοι ψηφοφόροι για τα πεπραγμένα της κυβερνήσεως Ερντογάν. Αυτό καθιστά και την έκβαση του δημοψηφίσματος λιγότερο βέβαιη. Δείχνει όμως και πώς ο θεσμός του δημοψηφίσματος, ενώ κατ’αρχήν προασπίζει την λαϊκή κυριαρχία, συχνά εκ του αποτελέσματος αποπροσανατολίζει την συζήτηση επί κρισίμων πολιτειακών ζητημάτων.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 12η Σεπτεμβρίου 2010)

Τα Σεπτεμβριανά, η Κύπρος και η Πόλη που χάθηκε

2010-09-05T20:54:00.001+03:00

Ενδύματα από λεηλατημένα καταστήματα στην Μεγάλη Οδό του Πέραν

Το πλήγμα που κατέφερε στον Ελληνισμό της Πόλης το πογκρόμ της 6ης-7ης Σεπτεμβρίου 1955 ήταν βαρύτατο όχι μόνο κατά το μέτρο των θανάτων και υλικών καταστροφών, αλλά και βάσει των ποιοτικών του χαρακτηριστικών. Αν και μέτρα αντιμειονοτικά είχαν ληφθεί και κατά το παρελθόν –ας μην ξεχνούμε τον φόρο περιουσίας-«βαρλίκι» του 1942–, ήταν η πρώτη φορά που οι Ρωμιοί αποτέλεσαν τον κύριο στόχο. Τα Σεπτεμβριανά διακρίθηκαν και ως μία από τις πρώτες αποστολές αυτού που σήμερα καλείται «βαθύ κράτος.» Η ενεργοποίηση του «βαθέος κράτους» τον Σεπτέμβριο του 1955 προοιωνιζόταν την δράση του εναντίον άλλων μειονοτήτων αλλά και αντιφρονουσών κοινωνικών ομάδων κατά τις επόμενες δεκαετίες.
Επίσης κορυφαίας σημασίας –και μοιραία για τον Ελληνισμό της Πόλης– ήταν και η ανάδειξη και μετέπειτα κυριαρχία του Κυπριακού στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Λόγω του Κυπριακού και για πρώτη φορά από την δεκαετία του 1920, η Ελλάδα και η Τουρκία εγκαταλείπουν την πολιτική φιλίας της ύστερης εποχής Βενιζέλου- Ατατούρκ και αντιμετωπίζουν η μία την άλλη και πάλι ως στρατηγική απειλή. Οι Ρωμιοί μετατρέπονται σε ομήρους των ελληνοτουρκικών διενέξεων –ιδίως του Κυπριακού– και πληρώνουν βαρύ τίμημα. Δεν είναι καθόλου τυχαία η χρονική σύμπτωση των από το 1955 και εξής διώξεων με παράλληλες εξελίξεις στο Κυπριακό. Τις ευθύνες των Ελληνοκυπρίων για τον αποδεκατισμό του Ελληνισμού της Πόλης είχε με παρρησία επισημάνει και ο πρόεδρος του ΔΗΣΥ κ. Νίκος Αναστασιάδης κατά την επίσκεψή του στην Κωνσταντινούπολη προ τεσσάρων ετών ενώπιον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου.
Οι Ρωμιοί έπεσαν θύματα και των αντιλήψεων που αρνούνταν στα μέλη των μειονοτήτων πλήρη πολιτικά και συνταγματικά δικαιώματα και τους αντιμετώπιζαν ως «πολίτες δευτέρας κατηγορίας» ή ως «φιλοξενουμένους αλλοδαπούς.» Για τις τουρκικές δικαστικές και διοικητικές αρχές ο σεβασμός των δικαιωμάτων των μειονοτήτων δεν αποτελούσε αυτονόητη συνταγματική επιταγή ενός κράτους δικαίου, αλλά γινόταν «κατά παραχώρηση» προς το αντισυμβαλλόμενο κράτος-«μητέρα πατρίδα» και πάντοτε υπό τον όρο της αμοιβαιότητος. Τέτοιες αντιλήψεις επιβιώνουν ακόμη και σήμερα. Συχνές είναι οι προσπάθειες αρνητικού συμψηφισμού βεβαιωμένων παραβιάσεων των μειονοτικών δικαιωμάτων με επιχειρήματα του τύπου «μα δεν βλέπετε τι γίνεται στην άλλη πλευρά των συνόρων;». Σχεδόν κάθε αναφορά Τούρκων αξιωματούχων στο θέμα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης συνοδεύεται από σχόλια για την λειτουργία μουσουλμανικού τεμένους στην Αθήνα ή την κατάσταση των θρησκευτικών δικαιωμάτων της μειονότητος στην Δυτική Θράκη. Τέτοιες προσεγγίσεις των μειονοτικών δικαιωμάτων δεν είναι δυστυχώς άγνωστες και στην Ελλάδα.
Τέλος, εκτός του Ελληνισμού της Πόλης, τα Σεπτεμβριανά κατέφεραν βαρύ πλήγμα και στον μακραίωνο κοσμοπολιτικό χαρακτήρα της Κωνσταντινούπολης. Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυρισθεί κανείς ότι με τα Σεπτεμβριανά ξεκινά η δραματική μεταβολή του κοινωνικού ιστού της πόλης. Τον Σεπτέμβριο του 1955 η Κωνσταντινούπολη είχε περί το ενάμισυ εκατομμύριο κατοίκων, με τις μη μουσουλμανικές μειονότητες να αριθμούν πάνω από το 10% του πληθυσμού της και μεγάλο μέρος του αστικού τουρκικού πληθυσμού να μοιράζεται μαζί τους τις ίδιες κοινωνικές αξίες. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες η Κωνσταντινούπολη θα δεχθεί αλλεπάλληλα κύματα εσωτερικής μεταναστεύσεως τα οποία θα την μεταμορφώσουν σε μία πολύχρωμη, αλλά και ακατάστατη ισλαμική μεγαλούπολη. Σήμερα η Κωνσταντινούπολη φιλοξενεί περί τα δεκαπέντε εκατομμύρια κατοίκων, οι οποίοι έφεραν μαζί τους στοιχεία πολιτιστικά και αξίες τελείως διαφορετικές. Οι μη μουσουλμανικές μειονότητες μετά βίας σήμερα αριθμούν όλες μαζί 100,000 μέλη, ενώ και η τουρκική κοσμοπολιτική ελίτ αποτελεί ασήμαντη μειονότητα μέσα στα εκατομμύρια των νεήλυδων. Τα αναπαλαιωμένα σήμερα κτίρια στο Τζιχανγκίρ ή την Μεγάλη Οδό του Πέραν, τα ακόμη ερειπωμένα στο Ταρλάμπαση, τα Ταταύλα ή το Φανάρι μαρτυρούν μία άλλη Κωνσταντινούπολη, η οποία πλέον αποτελεί ιστορική ανάμνηση.
Η νοσταλγία για την προ του 1955 Κωνσταντινούπολη δεν περιορίζεται μεταξύ των μειονοτήτων και αυτών που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την πατρώα γη. Πολλά σύγχρονα κείμενα διακεκριμένων Τούρκων συγγραφέων εμφορούνται από νοσταλγία για την χαμένη Πόλη των Ρωμιών, των Αρμενίων και των Εβραίων. Πολλοί από τους Τούρκους Κωνσταντινουπολίτες αισθάνονται ξένοι στην ίδια τους την πόλη. Η Πόλη ανήκει πλέον στα εκατομμύρια των εσωτερικών μεταναστών από τα χωριά και της πόλεις της Μικράς Ασίας. Το πόσο ειλικρινής είναι αυτή η νοσταλγία και κατά πόσο αυτή εντάσσεται σε μία εκ των υστέρων και εκ του ασφαλούς προσέγγιση ενός εξωτικού παρελθόντος μπορεί να εξακριβωθεί από την στάση απέναντι στην ζωντανή μαρτυρία της ιστορικής Κωνσταντινούπολης, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, καθώς και τους εναπομείναντες Ρωμιούς, Εβραίους και Αρμενίους. Μπορεί οι αριθμοί τους να είναι πλέον μικροί, η συμβολική τους όμως σημασία παραμένει μεγάλη. Η πολύβουη μεγαλούπολη των δεκαπέντε εκατομμυρίων κατοίκων μπορεί να παραμένει ελκυστική για πολλούς λόγους, σίγουρα όμως δεν είναι και δεν μπορεί να ξαναγίνει το σταυροδρόμι των πολιτισμών και των θρησκειών χωρίς τον πλήρη σεβασμό των μειονοτικών δικαιωμάτων. Μόνη η ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας προσφέρει την ελπίδα ότι η Κωνσταντινούπολη θα μπορέσει να αποκαταστήσει τον κοσμοπολιτικό της χαρακτήρα εις πείσμα των Σεπτεμβριανών και των πνευματικών τους επιγόνων.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 5η Σεπτεμβρίου 2010)

Το «Έγγραφο Εθνικής Ασφαλείας» της Τουρκίας και η Άγκυρα

2010-08-29T18:01:00.002+03:00

Δεν είναι η πρώτη φορά που η κυβέρνηση του ΑΚΡ επιχειρεί να μετακινήσει την επίσημη τουρκική θέση σχετικά με την πιθανή επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο στα δώδεκα μίλια. Προ πενταετίας ο τότε πρόεδρος της τουρκικής βουλής –και νυν αντιπρόεδρος της κυβερνήσεως– Μπουλέντ Αρίντς είχε σε ανύποπτο χρόνο ισχυρισθεί ότι η διακήρυξη της 8ης Ιουνίου 1995 η οποία και ανήγαγε την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο στα δώδεκα μίλια σε αιτία πολέμου (casus belli) δεν είχε ληφθεί σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού της τουρκικής βουλής και επομένως δεν ήταν νομικώς δεσμευτική. Η οξεία αντίδραση στρατιωτικών και μη κύκλων τότε είχε οδηγήσει στην αναδίπλωση της κυβερνήσεως Ερντογάν.
Το θέμα ανέκυψε και πάλι με την διαρροή των προτεινομένων τροποποιήσεων του «Εγγράφου Εθνικής Ασφαλείας» της Τουρκίας, άλλως γνωστού και ως «Μυστικού Συντάγματος» ή «Κόκκινης Βίβλου». Σύμφωνα με τις πληροφορίες αυτές, η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο στα δώδεκα μίλια παύει να θεωρείται απειλή εναντίον της τουρκικής ασφαλείας και casus belli. Εκτός των διατάξεων των σχετικών με την Ελλάδα, φέρονται να απαλείφονται και αυτές που προσδιορίζουν απειλές προερχόμενες από την Ρωσία, το Ιράν και το Ιράκ, και να δίδεται έμφαση στην προοπτική περιφερειακής συνεργασίας. Ωστόσο, αν υποθέσουμε ότι η σχετική με την Ελλάδα τροποποίηση παραμείνει στο τελικό κείμενο που θα εγκριθεί από το τουρκικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, αυτό δεν σημαίνει και αυτόματη άρση της διακηρύξεως της τουρκικής βουλής. Όπως και το 2005, ωστόσο, θα ήταν δυνατή η προσπάθεια αμφισβητήσεως της νομικής δεσμευτικότητος της τελευταίας, ώστε να αποφευχθεί μία ψηφοφορία η οποία θα μπορούσε να κρύβει δυσάρεστες εκπλήξεις για την κυβέρνηση Ερντογάν.
Η προσπάθεια τροποποιήσεως των διατάξεων του «Εγγράφου Εθνικής Ασφαλείας» αποτελεί μία νέα προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της ισορροπίας ισχύος μεταξύ της κυβερνήσεως Ερντογάν και του στρατού. Δεδομένων των νέων προσανατολισμών της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, κάτι τέτοιο δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη. Είναι αδύνατον να υποστηρίζει κανείς σοβαρά την «πολιτική μηδενικών προβλημάτων με τους γείτονες» και την ίδια στιγμή να θεωρεί τους μισούς περίπου εξ αυτών ως απειλές για την τουρκική εθνική ασφάλεια. Η διατύπωση απειλής casus belli είναι αντίθετη με το άρθρο 2§4 του Καταστατικού Χάρτη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών που απαγορεύει στα κράτη-μέλη όχι μόνον την χρήση βίας, αλλά και την απειλή της. Η φοβική προσέγγιση των γειτόνων και του κόσμου ήταν χαρακτηριστικό μιας στρατοκρατουμένης κοινωνίας στην οποία θέματα εσωτερικής πολιτικής συχνά ανάγονταν σε θέματα «εθνικής ασφαλείας», ώστε να νομιμοποιούνται οι παντός είδους παρεμβάσεις του στρατού στην πολιτική. Η Τουρκία του ΑΚΡ προσεγγίζει τον κόσμο με αυξημένη αυτοπεποίθηση. Αυτό επιτρέπει τον περιορισμό του ρόλου του στρατού και σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και την νέα προσέγγιση ζητημάτων που άπτονται των ελληνοτουρκικών διαφορών, όπως το «σύνδρομο περικυκλώσεως» της Τουρκίας στο Αιγαίο διά της επεκτάσεως των ελληνικών χωρικών υδάτων στα δώδεκα μίλια.
Πέραν όμως των ζυμώσεων στο εσωτερικό του τουρκικού κράτους, οι οποίες αναντίρρητα επηρεάζουν και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, σημασία έχει και το τι πράττει η ελληνική διπλωματία. Σε πρόσφατη ομιλία του μετά την λειτουργία στην Μονή Σουμελά ο πρωθυπουργός της Τουρκίας επανέλαβε την πρόθεσή του να διατηρεί την τουρκική διπλωματία «ένα βήμα μπροστά» από την απέναντί της διαπραγματευτική πλευρά, και χρησιμοποίησε ως παράδειγμα την στάση της Τουρκίας κατά την διάρκεια των διαπραγματεύσεων για το Σχέδιο Αννάν. Είναι αλήθεια ότι η αλλαγή στάσης της Τουρκίας και των Τουρκοκυπρίων και η τελική υποστήριξη του σχεδίου Αννάν αιφνιδίασε πολλούς στην Αθήνα και την Λευκωσία, με σοβαρό διπλωματικό κόστος. Το πραγματικό ερώτημα είναι η επαρκής προπαρασκευή της ελληνικής διπλωματίας έναντι πιθανών τουρκικών πρωτοβουλιών στο ζήτημα του Αιγαίου. Αυτή δεν προϋποθέτει μόνον την συλλογή όλων των νομικών επιχειρημάτων τα οποία υποστηρίζουν τις ελληνικές θέσεις. Προϋποθέτει και την επαναπροσέγγιση του Αιγαίου όχι ως μίας «ελληνικής λίμνης», αλλά ως ενός πελάγους συνεργασίας μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας στο οποίο τα δύο παράκτια κράτη επιδιώκουν να λύσουν τις νομικές διαφορές τους βάσει του διεθνούς δικαίου ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου και να εξυπηρετήσουν έτσι τα θεμιτά ζωτικά συμφέροντα αμφοτέρων με τρόπο συμπληρωματικό. Αυτό θα εξασφαλίσει ότι μία νέα τουρκική πρωτοβουλία θα επιταχύνει τις εξελίξεις για την ειρηνική, δικαστική διευθέτηση των διαφορών στο Αιγαίο, αν είναι ειλικρινής ή θα εκθέσει την τουρκική πλευρά, αν αποδειχθεί κενή περιεχομένου.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 29η Αυγούστου 2010)

Μια Σοφή Ήττα των Τούρκων Στρατηγών

2010-08-19T19:18:00.000+03:00

Συχνά λέγεται ότι ένα από τα ισχυρότερα τεκμήρια για την ολοκλήρωση του εκδημοκρατισμού της Τουρκίας θα είναι ο διορισμός και η απόλυση της ηγεσίας του γενικού επιτελείου κατά την απόλυτη διακριτική ευχέρεια της κυβερνήσεως. Αυτά που διαμείφθησαν μεταξύ της τουρκικής κυβερνήσεως και της ηγεσίας του τουρκικού στρατού τις τελευταίες εβδομάδες δείχνουν τον βαθμό μεταβολής της ισορροπίας δυνάμεων μεταξύ της πολιτικής και της στρατιωτικής ηγεσίας κατά τα τελευταία έτη.

Η μέχρι σήμερα πρακτική των τουρκικών κυβερνήσεων περιοριζόταν στην χωρίς περιστροφές έγκριση των προτάσεων του σχετικού οργάνου του τουρκικού γενικού επιτελείου. Οι προαγωγές βασίζονταν στην στρατιωτική ιεραρχία και τους κανόνες αποστρατείας των ανωτάτων αξιωματικών. Βάσει αυτών ήταν δυνατός ο εκ των προτέρων προσδιορισμός της ηγεσίας του τουρκικού στρατού για πολλά έτη στο μέλλον. Έτσι η στρατιωτική ηγεσία διατηρούσε την διοικητική αλλά και πολιτική της αυτονομία. Ας μην ξεχνούμε ότι κατά παρέκκλιση των διεθνώς κειμένων στις δημοκρατικές χώρες ο αρχηγός του τουρκικού γενικού επιτελείου δεν υπάγεται στον υπουργό άμυνας, αλλά απευθείας στον πρωθυπουργό. Μοναδική εξαίρεση αποτέλεσαν οι δύο παρεμβάσεις του Τουργκούτ Οζάλ ο οποίος το 1987 επέβαλε στην στρατιωτική ηγεσία τον εκλεκτό του στρατηγό Τορούμταϊ ως αρχηγό του γενικού επιτελείου, ενώ το 1990 απαίτησε και έλαβε την παραίτηση του ιδίου στρατηγού, όταν αυτός διαφώνησε με την πολιτική του στο ζήτημα του Ιράκ.

Η απαίτηση της κυβερνήσεως Ερντογάν να εξαιρεθούν των προαγωγών στρατηγοί εμπλεγμένοι σε ανακρίσεις και δίκες σχετικές με υποθέσεις για την ανατροπή του πολιτεύματος συνάντησε ισχυρή αντίδραση από την στρατιωτική ηγεσία η οποία ωστόσο εκάμφθη. Η παραίτηση του προαλειφομένου για την θέση του αρχηγού του στρατού ξηράς στρατηγού Ισίκ σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την κυβερνητική παρέμβαση απετέλεσε το μέγιστο της αντιδράσεως των στρατιωτικών, ουδέν μετέβαλε ωστόσο επί της ουσίας.

Ενδιαφέρουσα είναι η επιλογή της στρατιωτικής ηγεσίας να αποφύγει την ευθεία πολιτική αντιπαράθεση με την κυβέρνηση Ερντογάν, καθώς και μία μείζονα πολιτειακή κρίση. Η στάση αυτή θα μπορούσε να ερμηνευθεί και ως ένδειξη αδυναμίας. Το πιθανότερο είναι ότι η ηγεσία του στρατού αποδεχόμενη τις απαιτήσεις της κυβερνήσεως προτίμησε μία τακτική υποχώρηση, για να μην υπονομεύσει τον στρατηγικό της στόχο, την πολιτική αποδυνάμωση του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ). Όπως απέδειξε και η εμπειρία του 2007, μία σύγκρουση με το στράτευμα θα ήταν θείο δώρο για το ΑΚΡ. Το κόμμα του πρωθυπουργού Ερντογάν θα μπορούσε να παρουσιασθεί και πάλι ως θεματοφύλακας των δημοκρατικών θεσμών λίγο πρίν το δημοψήφισμα της 12ης Σεπτεμβρίου για την έγκριση της αναθεωρήσεως του συντάγματος. Αυτό μάλιστα την στιγμή που η δημοτικότητά του ΑΚΡ δείχνει σημεία κοπώσεως μετά οκτώ συναπτά έτη στην εξουσία, και το κόμμα της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως δείχνει για πρώτη φορά ικανό να επεκτείνει την επιρροή του σε ευρύτερα στρώματα της τουρκικής κοινωνίας. Αποφεύγοντας λοιπόν την σύγκρουση η ηγεσία του τουρκικού στρατεύματος ελπίζει ότι το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος θα πλήξει την παντοδυναμία του ΑΚΡ. Ίσως να γίνεται και επιτέλους αντιληπτό ότι οι διαδοχικές παρεμβάσεις του στρατού στην πολιτική ζωή της Τουρκίας μακροπρόθεσμα ωφέλησαν τις αντίπαλες του στρατού κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις. Με την πάροδο του χρόνου ο τουρκικός στρατός μπορεί να εξασθενεί πολιτικώς, γίνεται όμως και σοφώτερος.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 19η Αυγούστου 2010)

Τι Σημαίνει η Λειτουργία στην Μονή Σουμελά

2010-08-13T19:24:00.002+03:00

Η απόφαση των τουρκικών αρχών να επιτρέψουν την τέλεση θείας λειτουργίας την 15η Αυγούστου στο μνημείο-σύμβολο του ποντιακού Ελληνισμού, την Μονή Σουμελά στην Ματσούκα του Πόντου είναι ιστορικών διαστάσεων. Για πρώτη φορά από τον διωγμό των τελευταίων μοναχών το 1923, στο καθολικό της μονής θα τελεσθεί θεία λειτουργία προεξάρχοντος του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι η πρωτοβουλία αυτή δεν είναι μεμονωμένη. Ανάλογη απόφαση έχει ληφθεί και για την τέλεση λειτουργίας τον Σεπτέμβριο στον ναό του Τιμίου Σταυρού στην νησίδα Αχταμάρ της λίμνης Βαν, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του αρμενικού πολιτισμού. Έχει προηγηθεί βεβαίως η τέλεση λειτουργιών σε πολλούς ερημωμένους ναούς της Μικράς Ασίας από τον Οικουμενικό Πατριάρχη. Ωστόσο, η συμβολική σημασία των δύο παραπάνω μνημείων προσδίδει στην τουρκική πρωτοβουλία μείζονες διαστάσεις.
Βεβαίως τα κίνητρα αυτών των αποφάσεων είναι και οικονομικά. Τόσο ο Πόντος όσο και η ανατολική Τουρκία είναι από τις λιγότερο οικονομικώς και τουριστικώς ανεπτυγμένες περιοχές της Τουρκίας, και η άφιξη χιλιάδων προσκυνητών από την Ελλάδα, την Αρμενία και πολλές άλλες χώρες σημαίνει ευπρόσδεκτο τουριστικό συνάλλαγμα. Ωστόσο αυτό το κίνητρο υπήρχε επί δεκαετίες, και ουδεμία τέτοια απόφαση ελήφθη. Αξίζει να θυμηθεί κανείς τα επεισόδια πέρυσι στην Μονή Σουμελά, όταν επιχειρήθηκε να τελεσθεί θεία λειτουργία χωρίς την άδεια των τουρκικών αρχών. Αυτό το οποίο τώρα φαίνεται ότι έγειρε την πλάστιγγα υπέρ της χορηγήσεως της αδείας είναι η προσπάθεια της κυβερνήσεως Ερντογάν να παρουσιάσει βήματα προόδου σε μία χρονιά κατά την οποία τα μέτρα προστασίας των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και πάλι υπολείπονται των προσδοκιών και των υποσχέσεων.

Τούτο δεν σημαίνει βεβαίως ότι η κίνηση αυτή δεν ενέχει και πολιτικά ρίσκα για την κυβέρνηση Ερντογάν. Εν όψει και του δημοψηφίσματος της 12ης Σεπτεμβρίου, κάθε απρόοπτο μπορεί εύκολα να γίνει αντικείμενο πολιτικής εκμεταλλεύσεως. Ο εθνικιστικός εξτρεμισμός ανθεί στον Πόντο και την ανατολική Τουρκία, και η παρουσία χιλιάδων Ελλήνων και Αρμενίων έστω και για μερικές ημέρες δεν θα είναι καθόλου ευχάριστη για τους Τούρκους εθνικιστές. Ο δολοφόνος του Αρμενίου δημοσιογράφου Χραντ Ντινκ το 2007 ήταν ένας νεαρός από την Αμισό, ενώ ο καθολικός ιερέας της Τραπεζούντας Αντρέα Σαντόρο δολοφονήθηκε από έναν ανήλικο το 2006. Η πρόκληση επεισοδίων από ακραία τουρκικά στοιχεία τα οποία θα προσπαθούσαν να αποτρέψουν την διεξαγωγή των λειτουργιών αλλά και από ακραία ελληνικά και αρμενικά στοιχεία τα οποία θα επιχειρούσαν να καπηλευθούν τον θρησκευτικό χαρακτήρα των εκδηλώσεων αποτελούν ρεαλιστικούς κινδύνους οι οποίοι πρέπει να αποφευχθούν.
Η επιτυχία του διπλού εγχειρήματος Σουμελά και Αχταμάρ μπορεί να ανοίξει τον δρόμο σε ακόμη πιο «τολμηρές» πρωτοβουλίες από την τουρκική πλευρά, στην βαθμιαία εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ της Τουρκίας και μέρους τουλάχιστον των ελληνικών και αρμενικών προσφυγικών σωματείων, καθώς και σε μία αυξανόμενη συνειδητοποίηση της σημασίας της χριστιανικής κληρονομιάς της χώρας, αλλά και του Οικουμενικού Πατριαρχείου από την τουρκική κοινωνία. Δεν είναι χωρίς σημασία η συνεργασία των τουρκικών αρχών με το Οικουμενικό Πατριαρχείο για την διοργάνωση της λειτουργίας στην Μονή Σουμελά. Θα ήταν σκόπιμος, τέλος, ένας αντίστοιχος προβληματισμός για την χρήση ισλαμικών μνημείων τα οποία είναι εγκατεσπαρμένα σε διάφορα σημεία της Ελλάδος.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 13η Αυγούστου 2010)

Ο Νταβούτογλου και η Κύπρος

2010-08-08T17:31:00.000+03:00

Συχνά λέγεται ότι το «Δόγμα Νταβούτογλου» ουδεμία αλλαγή επέφερε στις πάγιες τουρκικές θέσεις στο Κυπριακό και το Αιγαίο. Η απουσία όμως λύσεως δεν σημαίνει ότι οι τουρκικές θέσεις έχουν παραμείνει αναλλοίωτες. Ειδικότερα, από την άνοδο του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) στην εξουσία το 2002 και μέχρι το 2004 και υπό την επιρροή του Αχμέτ Νταβούτογλου, η προσέγγιση της Τουρκίας στο Κυπριακό διαφοροποιήθηκε σημαντικά. Η υποστήριξη μιας συμβιβαστικής λύσεως του Κυπριακού ήταν στην πραγματικότητα από τις πρώτες απόπειρες εφαρμογής της «πολιτικής μηδενικών προβλημάτων με τους γείτονες.»
Στα πλαίσια αυτά, για πρώτη φορά η Τουρκία παραδέχθηκε την ύπαρξη του προβλήματος. Μέχρι το 2002 η επίσημη τουρκική θέση για το Κυπριακό μπορούσε να συνοψισθεί σε δύο προτάσεις. Η πρώτη αρνείτο την ύπαρξη του προβλήματος μετά το 1974. Η άποψη αυτή αναγνώριζε την ύπαρξη Κυπριακού, το οποίο όμως αφορούσε την ασφάλεια των Τουρκοκυπρίων και λύθηκε με την τουρκική εισβολή. Η δεύτερη ήταν ότι η απουσία λύσεως είναι και αυτή μία λύση. Αυτή αναφερόταν στην εμπέδωση των τετελεσμένων του 1974, τον εποικισμό των κατεχομένων, μέχρι να πειθαναγκασθούν οι Ελληνοκύπριοι να αποδεχθούν την διχοτόμηση της Κύπρου.
Επιπλέον, για πρώτη φορά έγινε σοβαρή συζήτηση για την δικαιολογητική βάση της παρουσίας της Τουρκίας στην Κύπρο. Υποστηρίχθηκε ότι τα τουρκικά στρατεύματα βρίσκονται στην Κύπρο, όχι για να προασπίσουν τα γεωστρατηγικά συμφέροντα της Τουρκίας στην ανατολική Μεσόγειο, αλλά για να προστατεύσουν τους Τουρκοκυπρίους από τις εχθρικές διαθέσεις των Ελληνοκυπρίων, όπως αυτές είχαν κορυφωθεί με το πραξικόπημα του Ιουλίου 1974. Αυτό συνεπαγόταν ότι στην περίπτωση που εξασφαλιζόταν η ασφάλεια των Τουρκοκυπρίων, η παρουσία του τουρκικού στρατού έχανε την νομιμοποίησή της. Η αποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων από την Κύπρο στα πλαίσια μιας συμπεφωνημένης λύσεως του Κυπριακού επομένως δεν θα αντιμετωπιζόταν ως προδοσία. Αντιθέτως θα απήλασσε την Τουρκία από ένα βαρύτατο διπλωματικό άχθος, τόσο στις σχέσεις της με την Ευρωπαϊκή Ένωση, όσο και με την διεθνή κοινότητα.
Η στάση του ΑΚΡ στο Κυπριακό βεβαίως είχε να κάνει και με την χρήση του προβλήματος στο εσωτερικό τουρκικό μέτωπο. Η «περικύκλωση της Τουρκίας μέσω Κύπρου» ήταν μαζί με το πολιτικό Ισλάμ και την δράση του ΡΚΚ ήταν οι τρείς κύριοι μοχλοί για την νομιμοποίηση των παρεμβάσεων του «βαθέος κράτους» στην τουρκική πολιτική ζωή. Κάθε προσπάθεια για αμφισβήτηση του στάτους-κβο συναντούσε οξεία αντίδραση, στο προσκήνιο αλλά και πίσω από αυτό. Η αποκάλυψη διαδοχικών σχεδίων πραξικοπήματος κατά την διάρκεια των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό και εν όψει της διαφαινομένης λύσεως το 2004 κατέδειξε τόσο ότι η κυβέρνηση ΑΚΡ ήταν τότε ειλικρινής στις προθέσεις της για λύση, όσο και ότι το Κυπριακό παραμένει ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας.
Τα πράγματα βεβαίως έχουν αλλάξει άρδην από το 2004. Η κυβέρνηση Ερντογάν θεώρησε ότι η τότε της στάση δεν αναγνωρίσθηκε από την διεθνή κοινότητα και υπαναχώρησε σε απόψεις κοντά στην τουρκική «πεπατημένη». Το ίδιο συνέβη έκτοτε και σε μία σειρά άλλων τολμηρών πρωτοβουλιών σε ζητήματα διεθνή και εσωτερικά. Το Κυπριακό, ωστόσο, προσφέρει ένα καλό παράδειγμα για να προσεγγίσουμε το «Δόγμα Νταβούτογλου» όχι με όρους της δεκαετίας του 1990, αλλά υπό το πρίσμα των επιλογών της κυβερνήσεως του ΑΚΡ.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 7η Αυγούστου 2010)

Το «Δόγμα Νταβούτογλου» και η Μέση Ανατολή

2010-07-27T22:22:00.000+03:00

Η δυναμική εμφάνιση της Τουρκίας στα πολιτικά και οικονομικά πράγματα της Μέσης Ανατολής αποτελεί μία από τις σημαντικότερες συνέπειες της εφαρμογής του «Δόγματος Νταβούτογλου.» Είτε από το παρασκήνιο ως σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής του πρωθυπουργού Ερντογάν είτε από το προσκήνιο ως υπουργός εξωτερικών της Τουρκίας, ο Αχμέτ Νταβούτογλου επεδίωξε και επέτυχε να άρει προκαταλήψεις δεκαετιών οι οποίες υποτιμούσαν την σημασία της Μέσης Ανατολής για την τουρκική εξωτερική πολιτική. Η στρατηγική αυτή εφαρμόσθηκε με μία επιθετική πολιτική φιλίας και αναπτύξεως των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων. Πάλαι ποτέ ορκισμένοι εχθροί της Τουρκίας όπως η Συρία και οι Κούρδοι του Βορείου Ιράκ μετετράπησαν σταδιακώς σε προνομιακούς οικονομικούς εταίρους. Η εντυπωσιακή οικονομική δραστηριότητα του τουρκικού ιδιωτικού τομέως στην Μέση Ανατολή τα τελευταία χρόνια συνοδεύθηκε από πολιτικές πρωτοβουλίες, όπως η αμοιβαία κατάργηση της τουριστικής βίζας. Η πρόσφατη διακήρυξη δημιουργίας «ζώνης ελευθέρου εμπορίου» μεταξύ Τουρκίας, Συρίας, Ιορδανίας και Λιβάνου αποτελεί ένδειξη για την διατήρηση αυτής της δυναμικής σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο.
Τα ΜΜΕ απετέλεσαν κύριο μοχλό αυτής της στρατηγικής. Δεν είναι τυχαίο ότι η τουρκική κρατική ραδιοτηλεόραση –μετά και την λειτουργία του κουρδοφώνου καναλιού TRT Şeş– εγκαινίασε προσφάτως το TRT Seba’ το οποίο εκπέμπει αποκλειστικώς στην αραβική. Παράλληλα η Μέση Ανατολή παραμένει ο καλύτερος πελάτης της τουρκικής τηλεοπτικής βιομηχανίας. Σαπουνόπερες, κινηματογραφικές ταινίες, αλλά και εθνικιστικά σήριαλ με αντιαμερικανικό και αντισημιτικό περιεχόμενο όπως η «Κοιλάδα των Λύκων» (Kurtlar Vadisi) βρίσκουν πολύ μεγάλη απήχηση στα πλέον δυναμικά κοινωνικά στρώματα των κρατών της Μέσης Ανατολής. Για πολλούς Άραβες η Τουρκία αποτελεί πρότυπο για το πώς μια κοινωνία στην συντριπτική της πλειοψηφία μουσουλμανική μπορεί να συνδυάζει ταχεία οικονομική ανάπτυξη και δημοκρατικό πολίτευμα. Το τελευταίο μπορεί όντως να βρίθει αδυναμιών. Αν το δεί όμως κανείς από την οπτική γωνία της μεσανατολικής κοινής γνώμης, η εικόνα μεταβάλλεται δραματικώς.
Η ενεργός εμπλοκή της Τουρκίας στα μείζονα πολιτικά προβλήματα της περιοχής έχει επίσης αυξήσει την δημοτικότητά της στην Μέση Ανατολή. Η λήψη αποστάσεων από την δυτική πολιτική ενίσχυσε την εικόνα της Τουρκίας ως «αδέσμευτης δυνάμεως» και παράγοντος περιορισμού της επιρροής των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Αυτό έγινε σαφές τόσο κατά την κρίση στις τουρκοϊσραηλινές σχέσεις λόγω της ισραηλινής επιθέσεως στον στολίσκο της Γάζας, όσο και κατά την αντιπαράθεση μεταξύ Δύσεως και Τουρκίας λόγω της τουρκικής θέσεως για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Αν λοιπόν το «Δόγμα Νταβούτογλου» προέβλεπε την ανάδειξη της Τουρκίας σε περιφερειακή ηγετική δύναμη στην Μέση Ανατολή, θα μπορούσε να πει κανείς ότι πλησίασε στον σκοπό του. Ωστόσο η επιτυχία αυτή παραμένει βραχυπρόθεσμη και ίσως αποδειχθεί τελικώς εφήμερη. Κλειδί παραμένει η επιδέξια ισορροπία μεταξύ της μεσανατολικής και της ευρωπαϊκής πολιτικής της Τουρκίας. Αν η Τουρκία συρθεί στο πεδίο των αντιπαραθέσεων της Μέσης Ανατολής και σταδιακώς χάσει τον ευρωπαϊκό της προσανατολισμό, η θετική εικόνα μπορεί σύντομα να ανατραπεί. Τα κύρια στοιχεία που καθιστούν ελκυστική την Τουρκία στην Μέση Ανατολή, η ισχυρή οικονομία, το δημοκρατικό πολίτευμα και η δυνατότητα συμβολής στην επίλυση των περιφερειακών διενέξεων, είναι ακριβώς αυτά που χρειάζονται περισσότερο την διατήρηση ισχυρών στρατηγικών δεσμών με την Δύση, τόσο με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όσο και με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μία «αδέσμευτη», «τριτοδρομική» Τουρκία λίγα ουσιαστικά θα είχε να προσφέρει στους μεσανατολίτες γείτονές της. Και στην Μέση Ανατολή, η Τουρκία εξακολουθεί να χρειάζεται την Δύση περισσότερο από ό,τι η Δύση την Τουρκία.

(Δημοσιεύθηκε σε συντετμημένη μορφή στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 27η Ιουλίου 2010)

Οι Αντιφάσεις της Τουρκικής Εξωτερικής Πολιτικής

2010-07-03T16:01:00.000+03:00

Η πρόσφατη έξαρση των επιθέσεων του ΡΚΚ εναντίον στρατιωτικών στόχων στην Τουρκία υπενθύμισε με τον πιο δυσάρεστο τρόπο στην τουρκική κυβέρνηση ότι τα προβλήματα του οίκου της παραμένουν ανεπίλυτα. Μπορεί το ενδιαφέρον για την αποπυρηνικοποιημένη Μέση Ανατολή ή για την εξεύρεση συμβιβαστικής λύσεως στο ζήτημα του εμπλουτισμού ουρανίου από το Ιράν να προσέλκυσαν τους προβολείς της διεθνούς δημοσιότητος, άλλα όμως είναι τα μείζονα και επείγοντα προβλήματα για την Τουρκία. Κατά τούτο παρατηρείται μία ενδιαφέρουσα αντίφαση. Από την μία, η κυβέρνηση Ερντογάν παίρνει πρωτοφανή διπλωματικά ρίσκα καταψηφίζοντας στο Συμβούλιο Ασφαλείας την αμερικανική πρόταση για επιβολή κυρώσεων στο Ιράν και φθάνοντας κοντά στην διακοπή των διπλωματικών σχέσεων με το Ισραήλ μετά την επίθεση στον στολίσκο ανοικτά της Γάζας. Από την άλλη η ίδια κυβέρνηση δείχνει να έχει εγκαταλείψει μία από τις πλέον ρηξικέλευθες και με υψηλό πολιτικό κόστος επιλογές της, αυτήν του «Κουρδικού Ανοίγματος». Παρά τις επανειλημμένες κυβερνητικές διαβεβαιώσεις, ελάχιστα έχουν γίνει τους τελευταίους μήνες προς την κατεύθυνση της προστασίας των δικαιωμάτων των Κούρδων της Τουρκίας. Το αντίθετο, προσφάτως τα μέλη του ΡΚΚ τα οποία είχαν επιστρέψει στην Τουρκία τον περασμένο Οκτώβριο, σε ό,τι αποτέλεσε το αποκορύφωμα του «Κουρδικού Ανοίγματος» συνελήφθησαν και παραπέμφθηκαν σε δίκη αντιμετωπίζοντας ποινές πολυετούς φυλακίσεως.
Καθώς όλα αυτά συνέβαιναν, ήταν λογικό να προσπαθήσει το ΡΚΚ να οξύνει ακόμη περισσότερο την αντιπαράθεση μεταξύ Κούρδων και Τούρκων με την διεξαγωγή μεγάλης κλίμακος και θανατηφόρων επιθέσεων. Αυτή που δεν είναι λογική είναι η επαμφοτερίζουσα στάση της τουρκικής κυβερνήσεως. Μέχρι προσφάτως, η τουρκική κυβέρνηση έδειχνε διατεθειμένη να ακολουθήσει την διεθνή πεπατημένη αναφορικά με την επίλυση του προβλήματος της τρομοκρατίας. Συχνά το πρόβλημα της τρομοκρατίας παρομοιάζεται με την ελονοσία. Είναι αδύνατον να εξολοθρεύσει κανείς ένα ένα όλα τα κουνούπια που ζούν στα λιμνάζοντα νερά και μεταφέρουν την ελονοσία, μπορεί κάποιος όμως με συστηματική δουλειά να αποξηράνει τον βάλτο. Η αποξήρανση ενός βάλτου στερεί από τα κουνούπια τις συνθήκες για την ευημερία και πολλαπλασιασμό τους, μειώνει τον αριθμό τους σε αμελητέες ποσότητες και τελικά συμβάλλει ουσιαστικά στην εξάλειψη της ελονοσίας. Αυτή η στρατηγική ακολουθήθηκε στην επίλυση του Βορειοϊρλανδικού ζητήματος.
Έτσι και στο Κουρδικό ζήτημα, το ζητούμενο δεν έπρεπε να είναι να συλληφθούν ή να σκοτωθούν όλα τα μέλη του ΡΚΚ. Αυτό ήταν αδύνατον εκ των πραγμάτων. Αυτό που μπορούσε να γίνει ήταν να αρθούν οι νομικές, πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και άλλες συνθήκες οι οποίες διαιωνίζουν τις διακρίσεις εναντίον της κουρδικής μειονότητος και ευνοούν την στρατολόγηση μελών του ΡΚΚ. Αυτή η πολιτική με την οποία ήταν σύμφωνο και το «Κουρδικό Άνοιγμα» δείχνει να εγκαταλείπεται από την κυβέρνηση Ερντογάν. Αντ’αυτού γίνεται στροφή προς την πολλάκις αποτυχούσα «στρατιωτική λύση» του προβλήματος του ΡΚΚ, καθώς και προσπάθεια συνδέσεως των επιχειρήσεων του ΡΚΚ με την κρίση στις σχέσεις με το Ισραήλ, αφήνοντας υπονοούμενα για ισραηλινή υποστήριξη προς το ΡΚΚ.
Έτσι φαίνεται η τουρκική κυβέρνηση να ενδιαφέρεται περισσότερο για τα παιδιά της Γάζας παρά για τα παιδιά του Ντιγιάρμπακιρ, αν και τα τελευταία μόνο είναι πολίτες της Τουρκίας. Χωρίς να δρομολογήσει την ειρηνική λύση του Κουρδικού ζητήματος στην Τουρκία, η τουρκική κυβέρνηση κινδυνεύει να πέσει θύμα των ιδίων αντιφάσεων και περιορισμών τις οποίες η ίδια στηλιτεύει στην πολιτική των δυτικών κυβερνήσεων στο Μεσανατολικό.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 2α Ιουλίου 2010)

Το Δόγμα Νταβούτογλου και η Ευρωπαϊκή Ένωση

2010-07-01T21:46:00.000+03:00

Οι σχέσεις Ευρωπαϊκής Ενώσεως-Τουρκίας κατέχουν, όπως είναι φυσικό, κεντρική θέση στο «Δόγμα Νταβούτογλου». Ο Νταβούτογλου υποστηρίζει την στρατηγική επιλογή της πλήρους εντάξεως της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας εμφανίζεται ως μία από τις στρατηγικές επιλογές, αλλά όχι η μόνη. Κατά τούτο η στρατηγική Νταβούτογλου εμφανίζεται να διακρίνεται από την στρατηγική όλων των τουρκικών –αλλά και οθωμανικών κυβερνήσεων από το Τανζιμάτ και μετά– οι οποίες προέκριναν άνευ ετέρου τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της Τουρκίας, θεωρώντας τον μονόδρομο για την χώρα. Η Δύση και η Δυτική Ευρώπη είχαν θεωρηθεί ως κοιτίδες του τεχνικού και πνευματικού πολιτισμού ο οποίος έπρεπε να μετακενωθεί στην παρακμάζουσα αυτοκρατορία. Παράλληλα, η εκδοχή της νεωτερικότητος την οποία προωθεί ο Νταβούτογλου δεν είναι απαραίτητα δυτικοευρωπαϊκή. Κατά τον Νταβούτογλου η παγκοσμιοποίηση και η νεωτερικότητα έχουν πολλαπλές εκδοχές πέραν της δυτικοευρωπαϊκής. Για παράδειγμα διαθέτουν και μεσανατολική ή απωανατολική διάσταση. Ας μην ξεχνούμε ότι ο Νταβούτογλου σε αντίθεση με την συντριπτική πλειοψηφία των Τούρκων «κοσμικών» ακαδημαϊκών έζησε μεν εκτός Τουρκίας, αλλά όχι στις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Δυτική Ευρώπη. Η Μαλαισία ήταν η χώρα στην οποία εργάσθηκε ως καθηγητής πανεπιστημίου από το 1990 έως το 1993.
Ωστόσο, η σημασία της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας δεν αναφέρεται μόνον στις διεθνείς σχέσεις της χώρας ή τον στρατηγικό της ρόλο. Αν η Τουρκία όντως μπορεί να αναπτύξει στρατηγικές συμμαχίες εναλλακτικές της πλήρους εντάξεώς της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι αδύνατον να υποκατασταθεί ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ενώσεως στην εσωτερική πολιτική κονίστρα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργεί ως εγγυητής για την εσωτερική ειρήνη, όσον αφορά και τα δύο μέτωπα, τα οποία διχάζουν την τουρκική κοινωνία.
Στο Κουρδικό ζήτημα η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει λειτουργήσει καταλυτικά για την βελτίωση της νομοθεσίας σχετικά με τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Παρά τα υφιστάμενα σοβαρά προβλήματα, είναι δύσκολο να φαντασθεί κανείς πώς θα λειτουργούσε κρατικό τουρκικό κανάλι στην κουρδική γλώσσα (TRT Şes) ή θα ανακοινωνόταν η πολιτική του «Κουρδικού Ανοίγματος» χωρίς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Επιπλέον, η προοπτική μιας δημοκρατικής Τουρκίας-πλήρους μέλους της Ευρωπαϊκής Ενώσεως ήταν ελκυστική για πολλούς Κούρδους που θεωρούσαν ότι μία τέτοια εξέλιξη εξυπηρετούσε τα συμφέροντά τους καλύτερα από την ένοπλη διεκδίκηση της ανεξαρτησίας τους. Όσον αφορά την αντιπαράθεση μεταξύ μετριοπαθών ισλαμιστών και κεμαλικών, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας από τους ελαχίστους θεσμούς που μπορεί να λειτουργήσει ως διαιτητής ανάμεσα στα δύο μέρη και ως εγγυητής σε μία πιθανή συμφωνία. Καθώς η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο στρατοπέδων επιτείνεται από την αμοιβαία έλλειψη εμπιστοσύνης, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σε θέση να εγγυηθεί ότι η χαλάρωση των περιορισμών στην θρησκευτική ελευθερία των μουσουλμάνων δεν θα συνοδεύεται από την επιβολή αντίστοιχων περιορισμών στους κοσμικούς πολίτες της Τουρκίας. Με άλλα λόγια, η απελευθέρωση της χρήσεως της ισλαμικής μαντήλας στους δημοσίους χώρους δεν θα συνοδεύεται από επιβολή της ή διακρίσεις εις βάρος των γυναικών που προτιμούν να μη την φορούν. Κατά τούτο η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την διευθέτηση των εσωτερικών διενέξεων της Τουρκίας. Αν θεμέλιο του «Δόγματος Νταβούτογλου» είναι η διευθέτηση των δύο κρισίμων εσωτερικών αντιπαραθέσεων, η ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθίσταται όχι απλή επιλογή, αλλά μείζων στρατηγικός στόχος. Οι πρόσφατες αιματηρές επιθέσεις του ΡΚΚ, για πρώτη φορά μετά από καιρό και στην Κωνσταντινούπολη, υπογραμμίζουν το επείγον του προβλήματος.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 1η Ιουλίου 2010)

Το Δόγμα Νταβούτογλου και η Θέση της Τουρκίας στον Κόσμο

2010-06-13T21:03:00.000+03:00

Ο υπουργός εξωτερικών της Τουρκίας Αχμέτ Νταβούτογλου είναι ένα από τα πλέον πολυσυζητημένα πρόσωπα του ελληνικού τύπου. Αν διαβάσει τα σχόλια που του αφιερώνονται, αναρωτιέται πολλές φορές κανείς μήπως ο Τούρκος υπουργός είναι δημοφιλέστερος στην Ελλάδα από την Τουρκία. Συχνά οι απόψεις του συνδέονται με την αναβίωση του «νεοθωμανισμού». Πέραν της εννοιολογικής συγχύσεως με την οποία συνοδεύεται η χρήση αυτού του όρου, λίγη προσοχή έχει δοθεί στο ακριβές περιεχόμενο των απόψεών του, οι οποίες έχουν διατυπωθεί σε βίβλία, ακαδημαϊκά άρθρα και ομιλίες, σημαντικότερο από τα οποία είναι το βιβλίο του «Στρατηγικό Βάθος» (Stratejik Derinlik) το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε το 2001.
Κατά τον Νταβούτογλου η Τουρκία δεν είναι μια περιφερειακή αλλά μία «κεντρική δύναμη» η οποία διαθέτει πολλαπλές ταυτότητες. Είναι χώρα της Ευρώπης, των Βαλκανίων, της Μεσογείου, του Ευξείνου Πόντου, του Καυκάσου, της Κεντρικής Ασίας, της Μέσης Ανατολής, ακόμη και του Περσικού Κόλπου. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να θέτει τις δυνατότητές της στην υπηρεσία των στρατηγικών προτεραιοτήτων άλλων μεγαλύτερων δυνάμεων αλλά να διεκδικεί τον δικό της αυτόνομο ρόλο. Αυτό που επιδιώκει ο Νταβούτογλου δεν είναι η αναβίωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά η διεκδίκηση από την Τουρκία ενός παγκόσμιου στρατηγικού ρόλου. Ήδη η Τουρκία έχει κάνει σημαντικά βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση. Καθώς διαθέτει την 17η μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο, ήδη μετέχει στο G-20, την σύνοδο κρατών η οποία συγκεντρώνει τις κορυφαίες ανεπτυγμένες και αναδυόμενες οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις και έχει πρωταγωνιστήσει στην διαχείριση της παγκοσμίου οικονομικής κρίσεως. Ο στρατηγικός στόχος αυτής της πολιτικής, όπως τον έθεσε ο ίδιος ο Νταβούτογλου πριν από μερικούς μήνες είναι η είσοδος της Τουρκίας στο κλαμπ των δέκα ισχυροτέρων κρατών μέχρι το 2023, την επέτειο των εκατό χρόνων της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Παράλληλα ο Νταβούτογλου επιδιώκει να αναμορφώσει την διεθνή εικόνα της Τουρκίας προβάλλοντάς την ως «ήπια δύναμη» (soft power). Οι ισχυρές ένοπλες δυνάμεις και οι στενές σχέσεις συμμαχίας με την Δύση δεν προβάλλονται πλέον ως το συγκριτικό πλεονέκτημα της χώρας. Αντιθέτως καλλιεργείται η εικόνα της χώρας ως «νησίδος δημοκρατίας, οικονομικής ευημερίας και πολιτικής σταθερότητος» η οποία επιδιώκει να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην επίλυση περιφερειακών κρίσεων και να πρωταγωνιστήσει στον διάλογο μεταξύ της Δύσεως και του ισλαμικού κόσμου.
Για να εκπληρώσει ωστόσο η Τουρκία τις φιλοδοξίες της σε παγκόσμιο επίπεδο, χρειάζεται να απαλλαγεί από δύο καίρια εσωτερικά προβλήματα τα οποία λειτουργούν σαν τροχοπέδες. Ο Νταβούτογλου θεωρεί αναγκαία και επείγουσα την διευθέτηση των δύο καιρίων εκκρεμών εσωτερικών προβλημάτων της Τουρκίας. Η επίλυση του Κουρδικού ζητήματος επί τη βάσει του σεβασμού της εδαφικής ακεραιότητος της Τουρκίας και των πολιτιστικών δικαιωμάτων των Κούρδων όχι μόνον αποτελεί προϋπόθεση κοινωνικής ειρήνης στην Τουρκία αλλά και θα ενισχύσει τον περιφερειακό ρόλο της Τουρκίας στην Μέση Ανατολή. Η άρση της αντιπαραθέσεως μεταξύ συντηρητικών μουσουλμάνων και κοσμικών κεμαλικών επί τη βάσει ενός «φιλελεύθερου συμβιβασμού» που θα επιβάλλει και στις δύο πλευρές αμοιβαία ανοχή και σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων θα απαλλάξει την Τουρκία από μία γάγγραινα. Αυτή ταλανίζει την εσωτερική συνοχή και αποσταθεροποιεί το πολιτικό σύστημα, με τις συνεχείς αντιπαραθέσεις μεταξύ κυβερνήσεως και γραφειοκρατίας.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 11η Ιουνίου 2010)

Γάζα, Κύπρος και οι Ευθύνες των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων

2010-06-08T21:08:00.001+03:00

Τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα στα ανοικτά της Γάζας φέρνουν στον νου μία ανάλογη αιματηρή αντικατοχική διαδήλωση που είχε λάβει χώρα προ ετών στην Κύπρο. Τον Ιούνιο του 1996, ένα σωματείο μοτοσυκλετιστών διοργάνωσε μεγάλη αντικατοχική διαδήλωση στην Κύπρο. Μια ομάδα διαδηλωτών εισήλθε στην «νεκρή ζώνη» και συγκρούσθηκε με Τουρκοκυπρίους «αγανακτισμένους πολίτες.» Κατά τις συμπλοκές ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου ο Αναστάσιος Ισαάκ. Δύο ημέρες αργότερα, σε διαδήλωση που ακολούθησε την κηδεία του Ισαάκ ο Σολωμός Σολωμού δολοφονήθηκε, ενώ προσπαθούσε να κατεβάσει την τουρκική σημαία από ένα οδόφραγμα της νεκρής ζώνης.

Η απερίφραστη καταδίκη των δολοφονικών ενεργειών κατοχικών δυνάμεων αποτελεί αυτονόητο καθήκον. Έχουν ήδη γραφεί πολλά γι΄αυτό, και ορθώς. Ωστόσο, δεν πρέπει να περάσουν απαρατήρητες και οι ευθύνες των μη κυβερνητικών οργανώσεων που διοργάνωσαν τις αντίστοιχες διαδηλώσεις. Και στις δύο περιπτώσεις επιλέγονται «δυναμικές μέθοδοι» αμφισβητήσεως μιας παράνομης στρατιωτικής κατοχής. Και στις δύο περιπτώσεις γίνονται υπολογισμοί επικοινωνιακού χαρακτήρος. Αν οι δυνάμεις κατοχής αποτύχουν να παρεμποδίσουν την άρση του αποκλεισμού, έχουμε μία τεράστια επιτυχία. Το κύρος των δυνάμεων κατοχής υφίσταται δεινό πλήγμα. Αν πάλι αντιδράσουν βιαίως, τότε αναδεικνύεται μία ακόμη φορά η βαναυσότητα και η παρανομία του καθεστώτος κατοχής. Οι εικόνες της βίας κάνουν τον γύρο του κόσμου, και η διεθνής κοινή γνώμη βρίσκεται αντιμέτωπη με μία απαράδεκτη κατάσταση. Οι επιδιώξεις της πρόσφατης νηοπομπής προς την Γάζα έγιναν σαφείς λίγο πριν την τραγική κατάληξη της. Όταν προτάθηκε από τις ισραηλινές αρχές να εκφορτωθεί η ανθρωπιστική βοήθεια σε ισραηλινό λιμένα, να επιθεωρηθεί και μετά να προωθηθεί στην Γάζα, οι διοργανωτές της αποστολής απέρριψαν την πρόταση. Προφανής στόχος της κινητοποιήσεως δεν ήταν λοιπόν η προώθηση της τόσο αναγκαίας ανθρωπιστικής βοηθείας στην Γάζα, αλλά η έμπρακτη αμφισβήτηση της ισραηλινής κατοχής με την άρση του αποκλεισμού του λιμένος.

Το πρόβλημα βεβαίως είναι ότι σε τέτοιες περιπτώσεις τα πράγματα ξεφεύγουν συχνά από τον έλεγχο, και η απώλεια ανθρωπίνων ζωών καταλήγει να εξαρτάται από τυχαία περιστατικά. Ό,τι συνέβη και στην Κύπρο, συνέβη και στα ανοικτά της Γάζας. Η απώλεια δύο ανθρωπίνων ζωών στην πρώτη περίπτωση και εννέα στην δεύτερη προκάλεσε την αγανάκτηση της διεθνούς κοινής γνώμης, δεν άλλαξε όμως τίποτε επί της ουσίας. Ούτε η κατοχή της Κύπρου ήρθη, ούτε ο αποκλεισμός της Γάζας θα ακυρωθεί, επειδή κάποιοι διαδηλωτές αποφάσισαν να αντιπαρατεθούν με τις κατοχικές δυνάμεις. Υπάρχουν προσφορότεροι και λιγότερο αιματηροί τρόποι, για να επιδιωχθεί αυτό.

Στην νομική επιστήμη υπάρχει η έννοια της «ενσυνείδητης αμέλειας». Σ’αυτήν ο δράστης γνωρίζει ότι η πράξη του ενδέχεται να έχει δυσάρεστες συνέπειες, αν και πιστεύει ότι θα τις αποφύγει. Και στις δύο περιπτώσεις οι διοργανωτές των διαδηλώσεων τελούσαν εν γνώση του γεγονότος ότι ο ισραηλινός ή ο τουρκικός στρατός δεν επρόκειτο να επιτρέψουν την άρση του –παρανόμου– αποκλεισμού τον οποίο είχαν επιβάλει σε Κύπρο και Γάζα. Ακόμη και αν ήλπιζαν ότι τα χειρότερα δεν θα συνέβαιναν, όφειλαν να γνωρίζουν ότι σε παρόμοιες συνθήκες οι απώλειες ανθρωπίνων ζωών είναι πιθανές και να συνυπολογίσουν αυτό στις αποφάσεις τους. Κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να έγινε.

Αυτό δεν αφαιρεί από τις κατοχικές δυνάμεις την πλήρη ευθύνη για τις δολοφονίες. Ωστόσο δεν είναι άμοιροι ευθυνών και αυτοί οι οποίοι έφεραν τα πράγματα σε αυτό το σημείο, ώστε η ζωή κάποιων διαδηλωτών να κρέμεται από μία κλωστή. Το καθήκον σεβασμού της ανθρώπινης ζωής ισχύει έναντι πάντων, κρατών και μη κυβερνητικών οργανώσεων.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 8η Ιουνίου 2010)

Τι σημαίνει η Σύγκρουση Τουρκίας-Ισραήλ

2010-06-06T18:23:00.000+03:00

Η αντιπαράθεση Τουρκίας και Ισραήλ μετά τα πρόσφατα δραματικά γεγονότα στα ανοικτά της Γάζας είναι ένα ακόμη –και μάλλον όχι το τελευταίο– σοβαρό επεισόδιο μιας διαδικασίας επαναπροσδιορισμού των στρατηγικών ισορροπιών μεταξύ δύο πάλαι ποτέ στενών συμμάχων. Αυτή κινείται με πρωτοβουλία της Τουρκίας η οποία αισθάνεται αρκετά ισχυρή ώστε να μπορεί να διεκδικήσει έναν αναβαθμισμένο περιφερειακό ρόλο. Μπορεί το επεισόδιο μεταξύ του πρωθυπουργού της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του προέδρου του Ισραήλ Σιμόν Πέρες που συνοδεύθηκε από την επιδεικτική αποχώρηση του πρώτου από το Φόρουμ του Νταβός τον Ιανουάριο του 2008 να συγκέντρωσε τα φώτα της δημοσιότητος. Ωστόσο η αλλαγή της τουρκικής στρατηγικής είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα. Ήδη στις αρχές του 2006 αντιπροσωπεία της Χαμάς επισκέφθηκε την Άγκυρα μεσούσης της κρίσεως που είχε προκαλέσει η αντίδραση του Ισραήλ στην εκλογική νίκη της Χαμάς και η άρνηση της τελευταίας να αναγνωρίσει το κράτος του Ισραήλ. Η επίσκεψη είχε τότε προκαλέσει την έντονη αντίδραση του Ισραήλ αλλά και των Ηνωμένων Πολιτειών που είχαν κινητοποιηθεί για την μη αναγνώριση της κυβερνήσεως της Χαμάς από την διεθνή κοινότητα. Αξιοσημείωτη είναι και η τήρηση ίσων αποστάσεων από την Τουρκία μεταξύ των δύο σπαρασσομένων παλαιστινιακών πολιτικών παρατάξεων, της Φατάχ με έδρα την Δυτική Όχθη και την Χαμάς με έδρα την λωρίδα της Γάζας. Αυτό συμβαίνει την στιγμή που η συντριπτική πλειοψηφία της διεθνούς κοινότητος ταυτίζεται με την Φατάχ και τον Πρόεδρο Μαχμούντ Αμπάς.
Στο πλαίσιο της αντιπαραθέσεως Τουρκίας-Ισραήλ πρέπει να συνυπολογισθεί και η τουρκική στάση στο θέμα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Ο πρωθυπουργός Ερντογάν έχει επανειλημμένως επισημάνει σε αυτούς που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου ότι ο ίδιος υποστηρίζει μια αποπυρηνικοποιημένη Μέση Ανατολή. Έτσι υπενθυμίζει ότι δεν είναι μόνον το Ιράν το οποίο έχει πυρηνικές φιλοδοξίες: Υπάρχει και το Ισραήλ το οποίο δεν είναι μέρος της Διεθνούς Συνθήκης για την Μη Εξάπλωση των Πυρηνικών Όπλων και πανθομολογουμένως διαθέτει πυρηνικά όπλα, χωρίς να υφίσταται συνέπειες γι’αυτό. Η πρόσφατη κοινή πρωτοβουλία της Τουρκίας με την Βραζιλία για τον εμπλουτισμό του ιρανικού ουρανίου έγινε αντιληπτή στο Ισραήλ –αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες– ως προσπάθεια να διαρραγεί το μέτωπο της διεθνούς κοινότητος και να αποφευχθεί η επιβολή διεθνών κυρώσεων εναντίον του Ιράν. Ο πρόεδρος του Ιράν Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ έχει κατ’επανάληψιν δηλώσει ότι το Ισραήλ «πρέπει να απαλειφθεί από τον χάρτη της Μέσης Ανατολής». Προφανώς οι δηλώσεις αυτές αποκτούν άλλη διάσταση, αν το Ιράν όντως αναπτύξει πυρηνικά όπλα.
Εντωμεταξύ η όξυνση της αντιπαραθέσεως με το Ισραήλ έχει οδηγήσει στα ύψη την δημοτικότητα του πρωθυπουργού Ερντογάν στην Μέση Ανατολή. Ο πρωθυπουργός της Τουρκίας είναι αυτήν την στιγμή μάλλον δημοφιλέστερος στην Γάζα, την Δαμασκό ή το Αμμάν, παρά στην Άγκυρα και την Κωνσταντινούπολη. Είναι αλήθεια ότι και η τουρκική κοινή γνώμη –ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων και κοινωνικών καταβολών– συμφωνεί με τις κινήσεις του πρωθυπουργού της. Φαίνεται ότι ο κ. Ερντογάν υποκύπτει, όπως πολλοί άλλοι Άραβες και Ισραηλινοί πολιτικοί κατά το παρελθόν, στον πειρασμό της χρήσεως του Παλαιστινιακού για σκοπούς αλλότριους. Στην συγκεκριμένη περίπτωση στην ανάδειξη του ιδίου σε ηγετική φυσιογνωμία της Μέσης Ανατολής και του ισλαμικού κόσμου. Η χρησιμότητα ωστόσο αυτής της εξελίξεως είναι μάλλον αμφίβολη. Οι Παλαιστίνιοι και οι Σύροι δεν πρόκειται να ψηφίσουν στις προσεχείς τουρκικές εκλογές, και τα μηνύματα των τελευταίων δημοσκοπήσεων δεν επιτρέπουν εφησυχασμό στο κυβερνών κόμμα της Τουρκίας.
Πέραν όμως των επικοινωνιακών παιγνίων, τα πραγματικά ερωτήματα είναι άλλα. Αυξάνει αυτή η δημοφιλία τις πιθανότητες να αρθεί ο απάνθρωπος αποκλεισμός της Γάζας; Βελτιώνει τις προοπτικές επιλύσεως του Παλαιστινιακού προβλήματος; Ενισχύει τον περιφερειακό ρόλο της Τουρκίας στην περιοχή; Οι απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά είναι μάλλον αρνητικές. Η Τουρκία δεν είναι σε θέση ούτε να «σωφρονίσει» το Ισραήλ, ούτε να άρει τον αποκλεισμό της Γάζας με άλλα από διπλωματικά μέσα. Με την προϊούσα προσέγγισή της με ακραίες πολιτικές δυνάμεις στην Μέση Ανατολή μετατρέπεται σταδιακώς από διαμεσολαβητή και επίδοξο καταλύτη για την επίλυση των περιφερειακών προβλημάτων σε μέρος αυτών. Αυτό τελεί σε πλήρη δυσαρμονία και με τον πυρήνα του «Δόγματος Νταβούτογλου», κατά το οποίο η πολιτική της Τουρκίας είναι η άρση όλων των διμερών διαφορών με τους γείτονες και η ανάδειξή της ως «ήπιας δυνάμεως» στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Αυτόν ακριβώς τον ρόλο είχε παίξει η Τουρκία προ δύο περίπου ετών, όταν με την διαμεσολάβησή της Ισραήλ και Συρία είχαν φθάσει πολύ κοντά σε συμφωνία σχετικά με την επιστροφή των κατεχομένων Υψωμάτων του Γκολάν στην Συρία. Αυτό όμως προϋποθέτει ένα μίνιμουμ επικοινωνίας με το Ισραήλ, κάτι που έχει πλέον μετατραπεί σε ζητούμενο από δεδομένο.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 6η Ιουνίου 2010)

Μικρά Βήματα και Μεγάλα Προβλήματα

2010-06-02T07:13:00.000+03:00

Διάφορα γράφηκαν και ειπώθηκαν για την επίσημη επίσκεψη του Τούρκου πρωθυπουργού στην Αθήνα. Πολλοί προσπάθησαν να υποβαθμίσουν την σημασία των εικοσιμίας διακρατικών συμφωνιών οι οποίες υπεγράφησαν στο περιθώριο της επισκέψεως. Κατά την άποψη αυτή, τα μέτρα «χαμηλής πολιτικής» θεωρούνται ασήμαντα, ασκήσεις επί χάρτου οι οποίες λειτουργούν ως προπέτασμα καπνού για την αδυναμία των δύο μερών να συμφωνήσουν στα μείζονα ζητήματα. Ας δούμε όμως αναλυτικότερα μία από τις υπογραφείσες συμφωνίες, αυτήν για την άρση της υποχρεώσεως ταξιδιωτικής θεωρήσεως (βίζας) για τα τουρκικά «πράσινα διαβατήρια.»
Η ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει συμβάλει στο να ξεχασθεί τι ταλαιπωρία και ταπείνωση συχνά συνεπάγεται η έκδοση βίζας. Η προσφάτως καταργηθείσα υποχρέωση εκδόσεως βίζας για τους Έλληνες επισκέπτες των Ηνωμένων Πολιτειών αποτελούσε μάλλον την εξαίρεση στον κανόνα. Τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά για τους Τούρκους. Ένας Τούρκος πολίτης που θέλει να επισκεφθεί μία ευρωπαϊκή χώρα υποχρεούται να περιμένει στην ουρά έξω από το αντίστοιχο προξενείο επί ώρες, να υποβάλει αντίγραφα της φορολογικής του δηλώσεως και τραπεζικών λογαριασμών, συχνά και έγγραφη πρόσκληση φίλου του στην χώρα προορισμού στην οποία αυτός δήλωνε ότι «θα αναλάβει όλα τα έξοδα της παραμονής του στην χώρα.»
Είναι λογική η διστακτικότητα των ευρωπαϊκών κρατών να άρουν την υποχρέωση βίζας για τους πολίτες μίας χώρας περίπου εβδομήντα εκατομμυρίων κατοίκων, με χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα και ιστορικό μεταναστεύσεως και λαθρομεταναστεύσεως. Για να απαλύνει το πρόβλημα, η τουρκική κυβέρνηση άρχισε να εκδίδει ειδικά διαβατήρια πρασίνου χρώματος για ανωτέρους δημοσίους υπαλλήλους. Σκοπός ήταν να δοθεί το μήνυμα στις προξενικές αρχές των άλλων χωρών ότι οι κάτοχοι αυτών των διαβαθμισμένων ταξιδιωτικών εγγράφων έχουν υψηλό εισόδημα και θέση στην τουρκική κοινωνία, δεν είναι με άλλα λόγια «εν δυνάμει λαθρομετανάστες.» Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, εντός και εκτός της Συμφωνίας του Σένγκεν, μεταξύ αυτών και η Γερμανία, η Γαλλία και η Βρεταννία, χώρες με μεγαλύτερο πρόβλημα λαθρομεταναστεύσεως, έλαβαν το μήνυμα και ήραν την υποχρέωση εκδόσεως τουριστικής βίζας για τους κατόχους αυτών των διαβατηρίων. Μέχρι την πρόσφατη επίσκεψη Ερντογάν και την υπογραφή της σχετικής συμφωνίας, η Ελλάς ανήκε στην μειοψηφία των χωρών οι οποίες απαιτούσαν βίζα ακόμη και για ολιγόωρες επισκέψεις. Έτσι τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου έχαναν κάθε χρόνο χιλιάδες επισκέπτες μεσαίου και υψηλού εισοδήματος οι οποίοι θα συνέβαλαν στην ενίσχυση της τοπικής τουριστικής οικονομίας. Κατά τις στατιστικές άλλωστε οι Τούρκοι τουρίστες στην Ελλάδα συγκαταλέγονται ανάμεσα σε εκείνους με την μεγαλύτερη κατά κεφαλήν δαπάνη ανά ημέρα παραμονής.
Ποια είναι όμως η αντίστοιχη τουρκική πολιτική; Από την δεκαετία του 1980, με απόφαση του τότε πρωθυπουργού Οζάλ, ήρθη μονομερώς η υποχρέωση ταξιδιωτικής θεωρήσεως (βίζας) για τους Έλληνες πολίτες. Εδώ δε και μερικά χρόνια, για την είσοδο στην Τουρκία αρκεί και η επίδειξη ελληνικής αστυνομικής ταυτότητος νέου τύπου. Έτσι η Τουρκία φιλοξενεί κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες τουρίστες οι οποίοι αποτελούν σεβαστό μέρος της τουριστικής πελατείας της.
Θα πει κανείς, καλά αυτά τα βήματα, με το Αιγαίο και την Κύπρο όμως τι γίνεται; Πώς είναι όμως δυνατόν να περιμένει κανείς να λυθούν σοβαρά και σύνθετα προβλήματα, όπως το Αιγαίο και η Κύπρος, όταν τα απλά και προφανή ζητήματα δεν διευθετούνται επί δεκαετίες; Η αναβλητικότητα και η δυσπιστία, που διακατείχε τις ελληνικές αρχές και εμπόδιζε την κατάργηση της βίζας στα «πράσινα διαβατήρια» με κόστος για την ελληνική οικονομία, εξακολουθεί να επηρεάζει την ελληνική και την τουρκική πλευρά και δυσχεραίνει την επίτευξη οποιασδήποτε προόδου στις διμερείς διαφορές. Γι’αυτό ας μην υποβαθμίζουμε την σημασία των διμερών συμφωνιών: Όπως έλεγε και ο Λάο Τσε, «ένα ταξίδι χιλίων μιλίων ξεκινά με ένα βήμα.» Εδώ έγιναν τουλάχιστον εικοσιένα....

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 1η Ιουνίου 2010)

Η «Ολλανδική Ασθένεια» και η Ελλάς

2010-05-24T23:50:00.000+03:00

Κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1950 μεγάλα κοιτάσματα φυσικού αερίου ανακαλύφθηκαν στα ανοιχτά των ολλανδικών ακτών στην Βόρεια Θάλασσα. Οι Ολλανδοί είχαν κάθε λόγο να να είναι ενθουσιασμένοι για το ανέλπιστο αυτό δώρο. Η ολλανδική κυβέρνηση διέθεσε απλόχερα εθνικούς πόρους για την ίδρυση και ανάπτυξη του ενεργειακού κλάδου. Κοινή ήταν η ελπίδα ότι το φυσικό αέριο θα συνέβαλε στην αύξηση του πλούτου της χώρας.
Λίγα χρόνια μετά η πραγματικότητα αποδείχθηκε τελείως διαφορετική. Οι πόροι τους οποίους διέθεσε η ολλανδική κυβέρνηση για την ανάπτυξη του κλάδου της ενέργειας περικόπηκαν από άλλους παραγωγικούς κλάδους. Παράλληλα η άνοδος της ισοτιμίας του ολλανδικού νομίσματος οδήγησε στην μείωση της ανταγωνιστικότητος της ολλανδικού μεταποιητικού τομέως. Αποτέλεσμα: Μπορεί μεν η Ολλανδία να απέκτησε ενεργειακή βιομηχανία, η ύφεση όμως των υπολοίπων κλάδων της οικονομίας υπερκάλυψε την όποια θετική συμβολή της στον πλούτο της χώρας. Κατ’αποτέλεσμα η ανακάλυψη των κοιτασμάτων φυσικού αερίου συνέβαλε στην μείωση του ολλανδικού ΑΕΠ. Η ολλανδική οικονομία ήταν «ασθενής».
Η παρούσα οικονομική και κοινωνική κρίση στην Ελλάδα έχει ομοιότητες με την «ολλανδική ασθένεια». Η ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1981 και στην Ευρωζώνη το 2001 ήταν χωρίς αμφιβολία δύο από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Αυτές όμως οδήγησαν στην δημιουργία στρεβλώσεων οι οποίες στράφηκαν εναντίον των παραγωγικών δυνάμεων της χώρας. Η εισροή του πακτωλού των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων ενίσχυσε τον ρυθμιστικό ρόλο του κράτους. Η ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωζώνη το 2001 επέτρεψε –μέχρι προσφάτως– και τον δανεισμό με χαμηλό επιτόκιο, ανεξαρτήτως των θεμελιωδών μεγεθών της ελληνικής οικονομίας. Η διαχείριση και διανομή των ευρωπαϊκών πόρων καθώς και των δανεικών οδήγησε στην ενδυνάμωση ενός σπατάλου και αναποτελεσματικού κράτους. Η επιχειρηματικότητα υποχώρησε και η διαφθορά γιγαντώθηκε, καθώς η επιχειρηματική επιτυχία έγινε συνάρτηση της επιτυχούς συναλλαγής με το δημόσιο. Παράλληλα η ανταγωνιστικότητα ολόκληρων κλάδων της οικονομίας όπως ο αγροτικός υπέστη καθίζηση. Οι ευρωπαϊκές επιδοτήσεις δεν θεωρήθηκαν ως προσωρινή βοήθεια για την αναδιάρθρωση των καλλιεργειών και την ανάκτηση της ανταγωνιστικότητος, αλλά αντιμετωπίσθηκαν περίπου ως σταθερό εισόδημα, οιονεί μισθός. Η αλλοίωση όμως αυτή δεν περιορίσθηκε στους αγρότες. Η δημοσιοϋπαλληλία έγινε περίπου εθνικό ιδεώδες, όχι με την έννοια της συνεισφοράς στο κοινό καλό και της υπηρεσίας του δημοσίου συμφέροντος, αλλά με αυτήν της εξασφαλισμένης υψηλής αμοιβής για ανέμελη εργασία και παροχή υπηρεσιών χαμηλής ποιότητος. Όλο και λιγότεροι νέοι ονειρεύονταν να σπουδάσουν, για να στήσουν την δική τους επιχείρηση, να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους στον ιδιωτικό τομέα. Αντιθέτως όλο και περισσότεροι έβλεπαν τις σπουδές τους ως εφαλτήριο του διορισμού τους στο δημόσιο. Απόδειξη αυτού η σταθερή άνοδος κατά τα τελευταία έτη των βάσεων εισαγωγής σχολών, όπως οι παιδαγωγικές ακαδημίες και οι σχολές των ενόπλων δυνάμεων τα πτυχία των οποίων παρείχαν «εξασφάλιση», μονιμότητα και σταθερό εισόδημα.
Όπως και στην περίπτωση της Ολλανδίας, η αθρόα εισροή πόρων η οποία συνόδευσε την ένταξη της Ελλάδος στους ευρωπαϊκούς θεσμούς είχε απρόσμενες αρνητικές επιπτώσεις. Απέτρεψε την έγκαιρη αντιμετώπιση δομικών προβλημάτων της ελληνικής οικονομίας και αλλοίωσε τα κίνητρα κοινωνικών τάξεων. Η προστατευτική λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών λειτούργησε ως θερμοκήπιο σπατάλης και διαφθοράς και επέτρεψε την καλλιέργεια ενός «παρασιτικού ήθους». Αν η Ελλάς βρισκόταν εκτός της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, η «ώρα της κρίσεως» θα είχε έλθει πολύ νωρίτερα, άρα και το μέγεθος των προβλημάτων θα ήταν μικρότερο και η ανάκαμψη θα ξεκινούσε νωρίτερα. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση έβλαψε συνολικώς την Ελλάδα. Σημαίνει όμως ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί πρέπει να διδαχθούν όχι μόνον από την αδυναμία τους να προλάβουν την ελληνική κρίση, αλλά και από την έμμεση συμβολή τους σε αυτήν.
Αν η εξυπηρέτηση του δημοσίου χρέους αποτελεί το κύριο βραχυπρόθεσμο πρόβλημα της κυβερνήσεως, η αλλαγή του «παρασιτικού ήθους» και η αποκατάσταση υγιών κοινωνικών και οικονομικών κινήτρων είναι δύο από τις σημαντικότερες μεσοπρόθεσμες προκλήσεις. Είναι δύσκολο να φαντασθεί κανείς την οικονομική και κοινωνική ανάκαμψη της Ελλάδος χωρίς αυτές.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 24η Μαΐου 2010)

Οι Εκλογές στα Κατεχόμενα και το Κυπριακό

2010-05-13T19:01:00.000+03:00

Η εκλογή του Ντερβίς Έρογλου στις πρόσφατες εκλογές στα κατεχόμενα της Κύπρου αποτελεί σαφή ήττα των μεταρρυθμιστικών δυνάμεων του τουρκοκυπριακού πολιτικού συστήματος. Αυτή ωστόσο πρέπει να ιδωθεί στις πραγματικές της διαστάσεις. Ο Μεχμέτ Αλή Ταλάτ τιμωρήθηκε από τους εκλογείς, διότι απέτυχε να κεφαλαιοποιήσει πολιτικώς την θετική ψήφο των Τουρκοκυπρίων στο δημοψήφισμα του 2004 για το Σχέδιο Αννάν, προς την κατεύθυνση της άρσεως της διεθνούς απομόνωσεώς των. Ως ο πλέον φιλοευρωπαίος Τουρκοκύπριος πολιτικός, χρεώθηκε και την απογοήτευση των Τουρκοκυπρίων από την ευρωπαϊκή πολιτική στο Κυπριακό. Του καταλογίσθηκε επίσης η αποτυχία του σε καίρια ζητήματα εσωτερικής πολιτικής, όπως η οικονομική ανάπτυξη και η διαφάνεια, τα οποία διατηρούν την σημασία τους στην διαμόρφωση της εκλογικής βουλήσεως.
Οι επιπτώσεις αυτής της αποτυχίας στην προοπτική επιλύσεως του Κυπριακού δεν πρέπει να υπερεκτιμηθούν. Η εκλογή Έρογλου από μόνη της είναι αδύνατον να αποτελέσει εμπόδιο στην επίλυση του Κυπριακού, ακριβώς λόγω των στενών δεσμών εξαρτήσεως της τουρκοκυπριακής ηγεσίας με την τουρκική κυβέρνηση. Όταν ο Ταλάτ είχε ανέλθει στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων, είχε πνεύσει άνεμος αισιοδοξίας σε ελληνικά και ελληνοκυπριακά ΜΜΕ, λόγω των διαλλακτικών θέσεων που είχε εκφράσει ως ηγέτης της αντιπολιτεύσεως. Η αισιοδοξία όμως αυτή εξανεμίσθηκε, όταν διαπιστώθηκε ότι οι θέσεις του Ταλάτ ως ηγέτη των Τουρκοκυπρίων προσαρμόσθηκαν βαθμιαίως με τις κατευθυντήριες γραμμές της Άγκυρας. Αν ο Ταλάτ υποχρεώθηκε να προσεγγίσει τις απόψεις της Άγκυρας στο Κυπριακό, είναι πολύ δύσκολο να φαντασθεί κανείς πώς ο Έρογλου θα επιτύχει να επιβάλει τις δικές του θέσεις στην κυβέρνηση Ερντογάν. Θα ήταν ανακριβής και η σύγκριση του ρόλου του Έρογλου με αυτόν που έπαιξε επί δεκαετίες ο Ραούφ Ντενκτάς. Ο νέος ηγέτης των Τουρκοκυπρίων δεν απολαμβάνει του κύρους και της επιρροής του Ντενκτάς. Απολαμβάνοντας την φήμη του «ήρωα του τουρκισμού» καθώς και διαθέτοντας στενούς δεσμούς με την τουρκική στρατογραφειοκρατία, ο Ντενκτάς είχε την δυνατότητα παρεμβάσεως στα εσωτερικά πολιτικά πράγματα της Τουρκίας σε βαθμό που να επιβάλει ή τουλάχιστον να συγκαθορίζει την τουρκική πολιτική για το Κυπριακό. Τέτοια δυνατότητα δεν πρόκειται να έχει ο Έρογλου, πολύ περισσότερο στον βαθμό που υπουργός εξωτερικών της Τουρκίας είναι ένας πολιτικής με ξεκάθαρες απόψεις και στρατηγικές προτεραιότητες για τα διμερή προβλήματα της Τουρκίας και τον διεθνή της ρόλο. Οι παραδοσιακοί υποστηρικτές του Ντενκτάς και της πολιτικής του στην Άγκυρα είναι αποδυναμωμένοι όσο ποτέ. Πολλοί κινούνται μεταξύ ανακριτικού γραφείου και φυλακής.
Αν υπάρχει ένας πραγματικός λόγος απαισιοδοξίας για την επίλυση του Κυπριακού στο προσεχές μέλλον, είναι οι μειωμένες δυνατότητες των κυβερνήσεων Ελλάδος και Τουρκίας να δαπανήσουν πολιτικό κεφάλαιο, υποστηρίζοντας μία αναπόφευκτα συμβιβαστική λύση του προβλήματος, η οποία μάλλον θα απογοητεύσει την κοινή γνώμη και των δύο χωρών. Η βαρειά οικονομική κρίση στην Ελλάδα περιορίζει τις δυνατότητες της κυβερνήσεως Παπανδρέου για την ανάληψη τολμηρών πρωτοβουλιών οι οποίες θα οδηγούσαν σε νέες πολιτικές συγκρούσεις. Στην Τουρκία, η αντιπαράθεση της κυβερνήσεως Ερντογάν με την κεμαλική στρατογραφειοκρατία μπορεί να οδηγήσει την χώρα σε πρόωρες εκλογές. Οι τελευταίες θα πραγματοποιηθούν το αργότερο τον Ιούλιο του 2011, οπότε η Τουρκία θα εισέλθει ούτως ή άλλως σε μια μακρά προεκλογική περίοδο κατά την οποία θα ήταν μάλλον παράλογο να περιμένουμε εντυπωσιακές πρωτοβουλίες από την πλευρά της κυβερνήσεως Ερντογάν. Αυτά σημαίνουν ότι το βάρος της επισπεύσεως των διαπραγματεύσεων για την επίλυση του Κυπριακού πέφτει στην κυπριακή κυβέρνηση. Αυτή θα είναι μία αποστολή δύσκολη αλλά αναγκαία, καθώς ο χρόνος λειτουργεί υπέρ της νομιμοποιήσεως των τετελεσμένων του 1974.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 13η Μαΐου 2010)

Η Δικαιοσύνη Πεδίο Έριδος στην Τουρκία

2010-04-15T22:31:00.000+03:00

Η δικαιοσύνη αποτελεί εκ νέου εδώ και αρκετές εβδομάδες το πεδίο αντιπαραθέσεως μεταξύ της τουρκικής κυβερνήσεως και του στρατογραφειοκρατικού κατεστημένου. Η ένταση που προκάλεσαν οι συλλήψεις ανωτέρων και ανωτάτων αξιωματικών στα πλαίσια της ανακρίσεως για την υπόθεση «Βαριοπούλα» (Balyoz) συνοδεύθηκε από διαδοχικές οξείες αντιπαραθέσεις μεταξύ της κυβερνήσεως Ερντογάν και της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων. Πέραν των δικαστικών εξελίξεων αφορμή έδωσε και η υποβολή από την κυβέρνηση σχεδίου αναθεωρήσεως του Συντάγματος το οποίο –μεταξύ άλλων– περιορίζει την δυνατότητα δικαστικής απαγορεύσεως πολιτικών κομμάτων, αλλά και την διοικητική αυτοτέλεια των ανωτάτων δικαστηρίων.
Η παρούσα κατανομή εδρών στην τουρκική βουλή καθιστά, ωστόσο, μάλλον ανέφικτη την αναθεώρηση του Συντάγματος απευθείας από την βουλή. Για την αναθεώρηση απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων, δηλαδή 367 από τους 550 βουλευτές. Το κυβερνών κόμμα ελέγχει 336 έδρες, ενώ τα δύο κόμματα της μείζονος αντιπολιτεύσεως, το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) και το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως (MHP) δεν θα συνηγορούσαν σε αναθεώρηση του συντάγματος επί το δημοκρατικότερον. Αν υπήρχε μία περίπτωση αναθεωρήσεως του Συντάγματος με την συνεργασία των 21 βουλευτών του κουρδικού Κόμματος Δημοκρατικής Κοινωνίας (DTP) και μερικών ανεξαρτήτων, αυτή δυσχεράνθηκε πολύ με την απαγόρευση του κόμματος και την έκπτωση από το βουλευτικό αξίωμα δύο ηγετικών στελεχών του, η οποία και μείωσε την κοινοβουλευτική του δύναμη. Ωστόσο το κυβερνών κόμμα διαθέτει την πλειοψηφία των τριών πέμπτων (330 έδρες) η οποία απαιτείται για να υποβάλει τις προτεινόμενες συνταγματικές αλλαγές σε δημοψήφισμα. Με την πρόκληση δημοψηφίσματος η κυβέρνηση Ερντογάν επιδιώκει να μεταφέρει την αντιπαράθεση στο πεδίο στο οποίο διαθέτει το συγκριτικό πλεονέκτημα, την λαϊκή ετυμηγορία.
Εντωμεταξύ, διατηρείται και η φημολογία περί πιθανής νέας δικαστικής διώξεως εναντίον του κυβερνώντος κόμματος. Ας μην ξεχνά κανείς ότι βάσει και της προηγουμένης αποφάσεως του Συνταγματικό Δικαστηρίου του Ιουλίου 2008, το ΑΚΡ δεν είχε αθωωθεί. Το δικαστήριο είχε υιοθετήσει την άποψη του κατηγορητηρίου ότι το κόμμα είχε μετατραπεί σε «κέντρο υπονομεύσεως του κοσμικού χαρακτήρος του τουρκικού κράτους.» Αντί να απαγορεύσει όμως το κόμμα, αρκέσθηκε στην έκδοση γραπτής προειδοποιήσεως, η οποία επικρέμαται έκτοτε ως Δαμόκλειος σπάθη. Αν η δίωξη τελικώς ασκηθεί, είναι εξαιρετικώς πιθανή η πρόωρη προσφυγή στις κάλπες. Και κατά τούτο, η κίνηση της διαδικασίας αναθεωρήσεως του τουρκικού Συντάγματος δεν είναι τυχαία. Κινούμενος πριν από την άσκηση διώξεως εναντίον του κόμματός του, ο πρωθυπουργός Ερντογάν μπορεί να ισχυρισθεί ότι η πρόταση αναθεωρήσεως δεν γίνεται απλώς για την σωτηρία του ΑΚΡ.
Μετά την συντριπτική νίκη του Ιουλίου 2007 το ΑΚΡ είχε την ευκαιρία να προβεί σε ριζική αναθεώρηση του Συντάγματος. Ενώ το σχέδιο ενός νέου δημοκρατικού συντάγματος είχε εκπονηθεί, η κυβέρνηση Ερντογάν προτίμησε να παραπέμψει το ζήτημα στις καλένδες επιδιώκοντας συμβιβασμό με την στρατογραφειοκρατία. Αν είχε γίνει αυτή η αναθεώρηση –μέσω της βουλής ή δημοψηφίσματος– θα ήταν σήμερα αδύνατη η άσκηση νέας διώξεως εναντίον του ΑΚΡ. Επιπλέον, η αναβολή αυτή έθεσε σε αμφισβήτηση το ηθικό πλεονέκτημα του κυβερνώντος κόμματος έναντι του κατεστημένου. Για πολλούς Τούρκους δημοκράτες ο εκδημοκρατισμός του τουρκικού πολιτικού συστήματος δεν φαίνεται πλέον να αποτελεί στρατηγική επιλογή του ΑΚΡ. Αντίθετα, φαντάζει μάλλον ως «σημαία ευκαιρίας», η οποία υψώνεται οποτεδήποτε το κυβερνών κόμμα δέχεται επίθεση από το στρατογραφειοκρατικό κατεστημένο. Η αναθεώρηση των διατάξεων του συντάγματος που επιτρέπουν την δικαστική επικυριαρχία στην πολιτική ζωή αποτελεί ευπρόσδεκτη και αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για τον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 15η Απριλίου 2010)

Η Τουρκία και η Παγκόσμια Οικονομική Κρίση

2010-04-08T18:27:00.000+03:00

Αν και σε σχετικώς καλύτερη κατάσταση από την ελληνική, η τουρκική οικονομία έχει υποστεί σοβαρά πλήγματα από την παγκόσμιο οικονομική κρίση. Η διεθνής ύφεση έχει πλήξει καίρια τον πιο δυναμικό τομέα της τουρκικής οικονομίας, την εξαγωγική μεταποιητική βιομηχανία. Η μείωση της διεθνούς ζητήσεως είχε ως αποτέλεσμα και την σημαντική μείωση των τουρκικών εξαγωγών. Αυτό μεταφράσθηκε σε μείωση της βιομηχανικής παραγωγής, απολύσεις, κλείσιμο επιχειρήσεων και αύξηση της ανεργίας. Η ανεργία ξεπέρασε μετά από πολλά χρόνια το φράγμα του 14% και πλήττει κυρίως κοινωνικές τάξεις οι οποίες έχουν παραδοσιακά υποστηρίξει το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ). Ήδη το ακροδεξιό Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως (ΜΗΡ) παρουσιάζει άνοδο των ποσοστών του στις δημοσκοπήσεις.
Στην μείωση των εξαγωγών έχει αναντίρρητα συμβάλει και η μεταβολή των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Τα σχεδόν μηδενικά επιτόκια στα κράτη της Ευρωζώνης και τις Ηνωμένες Πολιτείες αύξησαν την ελκυστικότητα των τοποθετήσεων σε τουρκικά ομόλογα και μετοχές, οδήγησαν σε σημαντικές εισροές επενδυτικών κεφαλαίων στην χώρα και συνέβαλαν στην ανατίμηση της τουρκικής λίρας έναντι του ευρώ και του δολλαρίου. Ενώ τον προηγούμενο Μάρτιο η ισοτιμία τουρκικής λίρας έναντι του δολλαρίου ήταν άνω του 1,80, σήμερα βρίσκεται στα όρια του 1,50-1,55. Η τουρκική κυβέρνηση δεν έδειξε να ανησυχεί καθόλου για αυτήν την εξέλιξη, καθώς η ανατιμημένη λίρα διευκολύνει την εξυπηρέτηση του ογκώδους τουρκικού δημοσίου χρέους. Παράλληλα ο γενικός δείκτης του τουρκικού χρηματιστηρίου έφθασε σε ιστορικά ύψη την προηγούμενη εβδομάδα. Αυτή η ρόδινη εικόνα, ωστόσο, κινδυνεύει να ανατραπεί ανά πάσα στιγμή. Μία πιθανή υποτροπή της παγκόσμιας οικονομικής ή της εσωτερικής πολιτικής κρίσεως μπορεί να οδηγήσει τα διεθνή κεφάλαια που έχουν επενδυθεί στην Τουρκία σε ταχύτατη φυγή. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ραγδαία υποτίμηση την τουρκική λίρα και να προκαλέσει δυσκολίες στην εξυπηρέτηση του τουρκικού δημοσίου χρέους.
Ασπίδα εναντίον μιας τέτοιας εξελίξεως θα αποτελούσε η υπογραφή συμφωνίας με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ). Δεν θα ήταν η πρώτη φορά άλλωστε που η Τουρκία θα ζητούσε την συνδρομή του. Ωστόσο, παρά τις πολύμηνες διαπραγματεύσεις και την επίμονη περί του αντιθέτου φημολογία οι εκπρόσωποι του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου ανακοίνωσαν πριν από μερικές εβδομάδες ότι δεν αναμένεται πλέον η υπογραφή συμφωνίας. Πολλοί αναλυτές είχαν εξ αρχής αμφισβητήσει την πολιτική βούληση της κυβερνήσεως Ερντογάν να υπογράψει μία συμφωνία η οποία θα σήμαινε ένταση των μέτρων δημοσιονομικής πειθαρχίας, ενώ πλησιάζει η ημερομηνία διεξαγωγής των βουλευτικών εκλογών. Αν και η τετραετής θητεία της τουρκικής βουλής πληρούται τον Ιούλιο του 2011, η διεξαγωγή προώρων εκλογών αποτελεί βασικό τακτικό όπλο στα χέρια του πρωθυπουργού Ερντογάν έναντι τόσο της αντιπολιτεύσεως, όσο και της στρατογραφειοκρατίας.
Από την άλλη, η τουρκική κυβέρνηση δεν επιθυμούσε την διακοπή των διαπραγματεύσεων με το ΔΝΤ, καθώς γνωρίζει ότι οι διεθνείς χρηματοπιστωτικοί οίκοι θεωρούν μία συμφωνία επιβεβλημένη για την προστασία της τουρκικής οικονομίας και πιθανόν να υποβαθμίσουν την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας. Προσπάθησε επομένως να διατηρήσει την διαπραγμάτευση ζωντανή, με σκοπό να κερδίσει χρόνο. Αν η διεθνής οικονομία ξεπερνούσε την ύφεση, η υπογραφή της συμφωνίας θα ήταν περιττή. Αν η κρίση επανέκαμπτε, η κυβέρνηση θα ήλπιζε ότι θα απέφευγε τα χειρότερα με την εσπευσμένη υπογραφή της συμφωνίας.
Αποφεύγοντας να υπογράψει την συμφωνία με το ΔΝΤ, ο πρωθυπουργός Ερντογάν ανέλαβε ένα μεγάλο κίνδυνο. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η καθυστερημένη υπογραφή συμφωνίας με το ΔΝΤ θα ανασχέσει μία κερδοσκοπική επίθεση εναντίον της τουρκικής οικονομίας. Μία σοβαρή οικονομική κρίση θα ήταν ο μοναδικός τρόπος για να αμφισβητηθεί η πολιτική ηγεμονία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του κόμματός του. Ωστόσο, για την ώρα, ο Τούρκος πρωθυπουργός φαίνεται να στοιχηματίζει στην καλή του τύχη.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 8η Απριλίου 2010)

Η Εικόνα της Τουρκίας στα Ελληνικά ΜΜΕ

2010-04-03T17:08:00.000+03:00

Η 20ή Φεβρουαρίου ήταν μία ιστορική ημέρα για τον τουρκικό κινηματογράφο. Ο σκηνοθέτης Σεμίχ Καπλάνογλου κέρδισε την «Χρυσή Άρκτο» του Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου με την ταινία του «Μέλι» (Bal). Δεν ήταν η πρώτη φορά που Τούρκος κινηματογραφιστής κατακτούσε κορυφαία διάκριση. Ο Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν είχε κερδίσει το 2002 το Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής του Φεστιβάλ των Καννών και το 2008 το Βραβείο Σκηνοθεσίας του ιδίου Φεστιβάλ. Ο Φατίχ Ακίν, παιδί Τούρκων μεταναστών στην Γερμανία, είχε κερδίσει και αυτός την «Χρυσή Άρκτο» το 2004. Ωστόσο τα ελληνικά ΜΜΕ έδειξαν περισσότερο ενδιαφέρον για το δεύτερο τη τάξει Βραβείο Σκηνοθεσίας το οποίο απέσπασε ο Ρομάν Πολάνσκι παρά για την «Χρυσή Άρκτο» του Καπλάνογλου. Αντιθέτως η είδηση ότι η 16άχρονη Μεντίνε Μερμί ετάφη ζωντανή από τους οικείους της σε ένα χωριό κοντά στην πόλη Αντιαμάν της νοτιοανατολικής Τουρκίας, επειδή συνομιλούσε με συνομιλήκους της στο χωριό, είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον των ελληνικών μέσων.

Δεν είναι η πρώτη φορά που θετικές ειδήσεις σχετικά με την Τουρκία τυγχάνουν ελλιπούς καλύψεως ή αγνοούνται παντελώς από τα ελληνικά ΜΜΕ. Τον Σεπτέμβριο του 2005 μία τουρκική μη κυβερνητική οργάνωση, το «Ίδρυμα Ιστορίας» (Tarih Vakfı) διοργάνωσε μία έκθεση φωτογραφίας στο Πέραν με την ευκαιρία της επετείου των πενήντα ετών από τα Σεπτεμβριανά, το πογκρόμ εναντίον των Ελλήνων της Πόλης. Ήταν η πρώτη φορά που μία τέτοια εκδήλωση διοργανωνόταν στην Πόλη, και μάλιστα όχι από το ελληνικό στοιχείο. Οι διοργανωτές της εκθέσεως ήταν Τούρκοι πολίτες ευαισθητοποιημένοι σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σκοπός της εκθέσεως ήταν να παρουσιασθεί το μέγεθος της καταστροφής αλλά και της απωλείας που αποτέλεσε για την Πόλη ο διωγμός των Ελλήνων. Παρά το πρωτοφανές της πρωτοβουλίας, ελάχιστη ήταν η κάλυψη που εξασφάλισε από τα ελληνικά ΜΜΕ. Τα πράγματα όμως άλλαξαν άρδην και αιφνιδιαστικώς, όταν στα εγκαίνια της εκθέσεως μικρή ομάδα Τούρκων ακροδεξιών εισέβαλαν στον χώρο και προέβησαν σε βανδαλισμούς. Τότε τα φώτα της επικαιρότητος εστράφησαν στα επεισόδια. Η εικόνα των «Γκρίζων Λύκων» να σπάνε, να υβρίζουν και να απειλούν ήταν πολύ περισσότερο οικεία.

Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα η δημοσιότητα που απολαμβάνουν οι καταδικαστικές αποφάσεις εναντίον της Τουρκίας οι οποίες εκδίδονται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Οι λεπτομερείς αναφορές στις παραβιάσεις κάθε είδους ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν θα αποτελούσαν παράδοξο, αν η ίδια ευαισθησία επιδεικνυόταν τουλάχιστον και στις ελληνικές υποθέσεις. Εκεί όμως τα πράγματα αλλάζουν. Οι αναφορές είναι συνοπτικές ή απουσιάζουν τελείως. Η ελληνική κοινή γνώμη είναι καλύτερα ενημερωμένη για τις αποφάσεις τις σχετικές με τους Κούρδους και τους Αλεβίτες παρά για αυτές που αφορούν μειονότητες στην Ελλάδα.

Γιατί έχουν σημασία όλα αυτά; Αναδεικνύεται η ευθύνη των ελληνικών ΜΜΕ για την επιβεβαίωση και ενίσχυση των στερεοτύπων της ελληνικής κοινής γνώμης σχετικά με την Τουρκία. Με την επιλεκτική προβολή αρνητικών για την Τουρκία ειδήσεων εμπεδώνεται η εικόνα της «βάρβαρης» και «απολίτιστης» χώρας των «μπουνταλάδων» στην οποία παραβιάζονται συστηματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ουδείς υποστηρίζει ότι οι αρνητικές ειδήσεις για την Τουρκία πρέπει να λογοκρίνονται. Κάθε άλλο. Ωστόσο μαζί με τις ειδήσεις για τα «εγκλήματα τιμής»-δολοφονίες κοριτσιών από τους οικείους τους ή για τις επιθέσεις τραμπούκων εναντίον μειονοτήτων, πρέπει να διατίθεται ανάλογος χώρος και σε ειδήσεις για την «άλλη Τουρκία», αυτήν που δεν χωρά στα ελληνικά στερεότυπα. Την Τουρκία που κατακτά βραβεία σε Κάννες και Βερολίνο, που αποτίει φόρο τιμής στους Έλληνες της Πόλης που έπεσαν θύματα του πογκρόμ του 1955, που κερδίζει το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Τουρκία είναι οι «Γκρίζοι Λύκοι», αλλά και οι διοργανωτές της εκθέσεως για τα Σεπτεμβριανά, ο παιδοκτόνος πατέρας της άτυχης Μεντίνε, αλλά και ο νικητής της «Μπερλινάλε» Σεμίχ Καπλάνογλου. Αυτό βεβαίως δυσκολεύει το έργο των ΜΜΕ. Ποιος είπε όμως ότι η πραγματικότητα εξηγείται με απλουστεύσεις;

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 1η Απριλίου 2010)

Οι Μάσκες Έπεσαν

2010-02-26T18:41:00.001+02:00

Πολλοί οξυδερκείς αλλοδαποί επισκέπτες της Ελλάδος τα τελευταία χρόνια εγκατέλειπαν την χώρα με ένα αίνιγμα. Αδυνατούσαν να εξηγήσουν πώς η χώρα που είχαν επισκεφθεί ήταν μία από τις μάλλον φτωχές στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ετύγχανε μάλιστα συστηματικής οικονομικής υποστηρίξεως. Αυτό που είχαν δει ήταν μία κοινωνία σε ευδαιμονία την οποία θα ζήλευαν και οι πλουσιότερες ευρωπαϊκές. Γεμάτες καφετέριες και εστιατόρια μέρα-νύχτα, ακριβές τιμές και επιδεικτική κατανάλωση. Ο καφές στην Αθήνα κόστιζε πολύ περισσότερο από ό,τι στο Βερολίνο. Πουθενά όμως δεν φαινόταν η προέλευση αυτού του πλούτου. Πραγματική παραγωγική δραστηριότητα δεν ήταν ορατή. Εδώ και μερικές εβδομάδες το μυστήριο βαίνει προς την λύση του. Από την μία, ο πακτωλός των ευρωπαϊκών κονδυλίων κατέληξε να στηρίζει ένα σπάταλο και αντιπαραγωγικό κράτος το οποίο με την σειρά του αποδιάρθρωσε τον οικονομικό ιστό της χώρας. Η κατάντια της ελληνικής γεωργίας με τους αγρότες-δημοσίους υπαλλήλους είναι ενδεικτική. Από την άλλη, η παραποίηση των στατιστικών στοιχείων της ελληνικής οικονομίας επέτρεπε τον ανεξέλεγκτο δανεισμό στα χαμηλά επιτόκια που εξασφάλιζε η Ευρωζώνη. Τα χρήματα αυτά στην συνέχεια διανέμονταν εν είδει αυξήσεων, επιδομάτων και κάθε είδους παροχών στον ελληνικό λαό. Η υποθήκευση του μέλλοντος της χώρας και η επιβάρυνση των μελλοντικών γενεών προς χάριν του συβαριτισμού της σημερινής βαπτίσθηκε «κοινωνικά ευαίσθητη» πολιτική. Η ευθύνη είναι πολιτική αλλά όχι μόνον. Ο ελληνικός λαός επιβράβευσε εκλογικώς επανειλημμένως τους θιασώτες αυτής της πολιτικής και τιμώρησε όσους προσπάθησαν να αντισταθούν στην ακατάσχετη παροχολογία.
Έτσι βρέθηκε ξαφνικά η Ελλάς να είναι η μοναδική χώρα στην Ευρωζώνη που να συνδυάζει δυσθεώρητο δημόσιο χρέος και έλλειμμα με χαμηλότατη ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Η αλήθεια είναι ότι και άλλες ευρωπαϊκές χώρες αντιμετώπισαν –και αντιμετωπίζουν– σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Το πρόβλημα της Ελλάδος δεν είναι τόσο οικονομικό, όσο πολιτικό και κοινωνικό. Και άλλες χώρες όπως η Ιρλανδία βρέθηκαν πέρυσι στην δίνη του κυκλώνα της οικονομικής κρίσεως. Υπήρχε όμως εκεί μία πολιτική ηγεσία η οποία έλαβε ταχέως μέτρα επώδυνα και αποτελεσματικά. Υπήρχε και μία κοινωνία έτοιμη να αποδεχθεί την δυσάρεστη πραγματικότητα και να συμβάλει στην επιτυχία του κυβερνητικού προγράμματος. Αυτά δυστυχώς είναι μάλλον ζητούμενα στην Ελλάδα. Οι διεθνείς αγορές αλλά και οι ευρωπαϊκές αρχές αμφιβάλλουν για την πολιτική βούληση της κυβερνήσεως να λάβει τα αναγκαία μέτρα για την σωτηρία της οικονομίας. Επίσης ανησυχούν για την ικανότητα της κρατικής μηχανής να εφαρμόσει οποιοδήποτε πρόγραμμα περικοπής δαπανών, καθώς και για την πρόθεση του ελληνικού λαού να συμβιβασθεί με την νέα δυσάρεστη πραγματικότητα.
Αναρωτιέται κανείς πώς θα εφαρμοσθούν επώδυνα μέτρα σε μία κοινωνία με τόσο γενικευμένη παραβατική συμπεριφορά. Η συστηματική περιφρόνηση κάθε έννοιας νομιμότητος τείνει να αποτελέσει συστατικό στοιχείο της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας. Μια δράκα ανερματίστων νεαρών μπορεί να ακυρώσει την λειτουργία ενός πανεπιστημίου ατιμωρητί. Μερικές δεκάδες κατ’όνομα αγρότες μπορούν να χωρίζουν την χώρα στα δύο, να προκαλούν ζημίες εκατομμυρίων ευρώ σε μεταφορείς και εξαγωγείς και να περιορίζουν την ελευθερία κινήσεως εκατομμυρίων πολιτών. Η πομπωδώς εξαγγελθείσα απαγόρευση του καπνίσματος στους κλειστούς δημοσίους χώρους έχει στην πράξη ακυρωθεί.
Οι μάσκες έπεσαν. Η συνειδητοποίηση του ξεπεσμού μπορεί να θίγει τον συλλογικό εγωισμό, μπορεί όμως να αποβεί ευεργετική, αν συνοδευθεί από ριζική αλλαγή πορείας. Η παρούσα κυβέρνηση έχει ευθύνες ιστορικές. Μπορεί να ξεκινήσει με κάτι που για την σημερινή Ελλάδα ακούγεται σχεδόν επαναστατικό, όπως και την εποχή του Εμμανουήλ Ροΐδη: την εφαρμογή των νόμων.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 26η Φεβρουαρίου 2010)

Πατριδογνωσία

2010-02-22T09:29:00.002+02:00

της Αννας Γριμάνη

Η ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;

Η ελληνικότητα είναι συνείδηση η οποία καλλιεργείται από την οικογένεια, το σχολείο, το κοινωνικό περιβάλλον. Και η ίδια η συνείδηση της ελληνικότητας, άλλωστε, είναι προϊόν του νεοελληνικού διαφωτισμού. Αν αναζητεί κανείς το συναίσθημα, αυτό μάλλον θα το βρει στον όρο «ρωμιοσύνη», ο οποίος επί αιώνες συνείχε αυτό που σήμερα αποκαλούμε ελληνισμό.

Τι πιο μικρό ελληνικό αγάπησα.

Τα μικρονήσια του Αιγαίου. Ενας θησαυρός της φύσης και των αισθήσεων τον οποίο η απομόνωση διαφύλαξε ώς τις μέρες μας. Ελπίζω η ανάπτυξη να μη σημάνει και την καταστροφή τους.

Η υπέροχη εκδοχή του Ελληνα.

Ο δημόσιος υπάλληλος που δεν χρηματίζεται, ενώ όλοι γύρω του το κάνουν.

Ο δάσκαλος που διδάσκει ήθος σε μια εποχή γενικής παρακμής.

Ο μετανάστης ο οποίος με πολύ μόχθο χτίζει ένα καλύτερο μέλλον γι' αυτόν και την οικογένειά του. Αυτός ζει εκτός συνόρων, βεβαίως, αλλά πλέον υπάρχουν οι ομόλογοί του και στην Ελλάδα, οι οποίοι αξίζουν επίσης κάθε σεβασμό.

Αυτό που με χαλάει.

Ο λαϊκισμός, η μάστιγα της χώρας τα τελευταία σαράντα χρόνια και διαρκής απειλή για το μέλλον της.

Προσόν ή μειονέκτημα να είσαι Ελληνας σήμερα;

Το ότι γεννιόμαστε Ελληνες είναι προϊόν της τύχης. Το αν αυτό θα γίνει προσόν ή μειονέκτημα εξαρτάται από το αν θα καλλιεργήσουμε μια αυθεντική σχέση με αυτό που λέγεται ελληνικός πολιτισμός ή αν θα αναπτύξουμε μια συμπλεγματική, εθνικιστική σχέση μαζί του.

Παράγει πολιτισμό ο Ελληνας της νέας εποχής ή μένει προσκολλημένος σε μια ρητορική ελληνικότητα;

O Ελληνας του σήμερα βρίσκεται σε κρίση βαθιά. Οι ρίζες της παρούσης οικονομικής κρίσης είναι κοινωνικές και πολιτικές. Σαν κακομαθημένο παιδί, συνήθισε η ελληνική κοινωνία να ζει σε ένα επίπεδο ευημερίας που δεν άξιζε, με δανεικά. Γι' αυτό και η λύση είναι πολύ δύσκολη. Πολιτισμός παράγεται, αλλά είτε στο περιθώριο είτε εκτός Ελλάδος.

Με ποια ταυτότητα οι Ελληνες περιέρχονται τον σύγχρονο κόσμο;

Λόγω της αναντίρρητης συμβολής του ελληνικού στον παγκόσμιο πολιτισμό, το άκουσμα της λέξης «Ελληνας» προκαλεί συνήθως θετικές αντιδράσεις. Αυτές συνήθως μετριάζονται, όταν στο κλασικό ιδεώδες αντιπαρατεθεί η σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Οταν δηλαδή, συχνά, αντί για τον Περικλή, παρουσιαστούν ο Τζουμπές και ο Γουλιμής. Η διαρκής διαπραγμάτευση αυτής της αντίφασης αποτελεί ένα από τα κύρια στοιχεία της ελληνικής ταυτότητας στο εξωτερικό.

Το ελληνικό μου «γιατί» και ένα «πρέπει» που πέταξα.

Γιατί η κατάσταση του ελληνικού πανεπιστημίου να αποτελεί ντροπή για κάθε ακαδημαϊκό και φοιτητή;

Το πρέπει που πέταξα: Πρέπει πάντοτε να υποστηρίζω τις επίσημες ελληνικές θέσεις, ακόμη και αν αυτές είναι εσφαλμένες, ιδίως στο εξωτερικό. Ο καλός πολίτης είναι πρώτα απ' όλα αυστηρός και δίκαιος με την πατρίδα του. Οπως είπε άλλωστε και ο εθνικός ποιητής της Ελλάδας: το αληθές είναι και εθνικόν.

Ο Ελληνας ποιητής μου.

O Kαβάφης, ο οποίος ανέδειξε την κοσμοπολιτική διάσταση του ελληνισμού, τη μόνη που διατηρεί και παγκόσμιο ενδιαφέρον.

Η αδιαπραγμάτευτη ελληνική αλήθεια μου.

Η ελληνική γλώσσα, τόσο ταλαιπωρημένη εκ δεξιών και εξ ευωνύμων. Αντέχει όμως.... Βάτος φλεγομένη αλλ' ου καιομένη.

Η Οδός των Ελλήνων στον παγκόσμιο χάρτη - ορίστε την.

Να μεταλαμπαδεύσουν το ευρωπαϊκό μοντέλο της ειρήνης, ευημερίας και σεβασμού των δικαιωμάτων του ανθρώπου στα Βαλκάνια και στη Μεσόγειο. Αυτό ίσως αποκαταστήσει και την παρουσία του ελληνισμού στην ιστορική του γεωγραφία.

(Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Κ" της εφημερίδος "Καθημερινή" την 21η Φεβρουαρίου 2010)

Οι Τούρκοι και η Ελληνική Κρίση

2010-02-06T22:07:00.000+02:00

Η οικονομική και κοινωνική κρίση έχει χαρίσει στην Ελλάδα διόλου ζηλευτά πρωτοσέλιδα και άρθρα στον διεθνή τύπο. Δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν εξαίρεση και τα τουρκικά μέσα ενημερώσεως. Υπό φυσιολογικές συνθήκες η ελληνική επικαιρότητα απασχολεί τον τουρκικό τύπο λιγότερο από ό,τι η τουρκική επικαιρότητα τον αντίστοιχο ελληνικό. Ωστόσο η βαρύτητα της κρίσεως και οι πιθανές συνέπειές της σε περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο ήταν αρκετές για να προσελκύσουν το ενδιαφέρον του τουρκικού οικονομικού και πολιτικού τύπου.
Πολλοί συγκρίνουν την επίδοση της ελληνικής και της τουρκικής οικονομίας στην κρίση, για να αποτιμήσουν την βελτίωση των αντοχών της τουρκικής οικονομίας. Δεν έχουν περάσει ούτε δέκα έτη από την παραλίγο κατάρρευση του τουρκικού τραπεζικού συστήματος και την υποτίμηση της τουρκικής λίρας κατά 35%. Η κρίση του 2001, ωστόσο, δεν πήγε χαμένη. Τα μέτρα τα οποία έλαβαν η τουρκική κυβέρνηση και επιχειρήσεις συνεπεία της κρίσεως του 2001 έχουν επιτρέψει στην τουρκική οικονομία να αντέξει την παγκόσμια οικονομική κρίση με μικρές σχετικά απώλειες. Αυτό οφείλεται και στην βελτίωση βασικών δημοσιονομικών μεγεθών. Αν και το δημόσιο χρέος εξακολουθεί να είναι μεγάλο, το έλλειμμα είναι πολύ μικρότερο από το παρελθόν, ενώ η ανταγωνιστικότητα της τουρκικής οικονομίας έχει κατά πολύ βελτιωθεί.
Η οικονομική και κοινωνική κρίση της Ελλάδος ενίοτε δίνει λαβή και στην χαιρεκακία. Παλαιές και ανθεκτικές προκαταλήψεις εναντίον της Ελλάδος διατυπώνονται συχνότερα. Παρά τις περί του αντιθέτου αντιλήψεις στην Ελλάδα, για πολλούς Τούρκους εθνικιστές, η Ελλάς –και όχι η Τουρκία– είναι το «κακομαθημένο παιδί» της Δύσεως. Κατ’αυτούς, με ανεξαρτησία δοτή από τον συμμαχικό στόλο στην Ναυμαχία του Ναυαρίνου, η Ελλάς απέφυγε με δυτική παρέμβαση από τα χειρότερα το 1897 και το 1922. Η εύνοια της Ευρώπης και πάλι εκδηλώθηκε το 1979, όταν αποφασίσθηκε η ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα παρά την αρνητική εισήγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Κατά την άποψη αυτή η Ευρώπη πληρώνει σήμερα το τίμημα της εντάξεως της Ελλάδος στην Ευρωζώνη το 2001, η οποία έγινε χωρίς η ελληνική οικονομία στην πραγματικότητα να πληροί τα σχετικά κριτήρια. Άλλοι σχολιαστές προσκαλούσαν τους Τούρκους τραπεζίτες να αδράξουν την ευκαιρία και να εξαγοράσουν ελληνικές τράπεζες τώρα που αυτές βρίσκονται σε στενωπό. Η εξαγορά της Φινάνσμπανκ πλήγωσε προφανώς τον εθνικισμό πολλών στην γείτονα, και τώρα αναζητείται «εκδίκηση».
Πέραν των οικονομικών προβλημάτων, εντύπωση προκαλεί και η αδυναμία του ελληνικού κρατικού μηχανισμού να επιβάλει τον νόμο και την τάξη. Οι πολυήμεροι αποκλεισμοί των εθνικών οδών και συνοριακών διαβάσεων από αγρότες ενισχύουν κατά τούτο την εικόνα των ταραχών του Δεκεμβρίου του 2008. Τέτοια γεγονότα θα ήταν αδιανόητα στην Τουρκία όπου η πολιτική βούληση για την παρέμβαση των αστυνομικών δυνάμεων ουδέποτε έλειψε και η αποτελεσματικότητα του κρατικού κατασταλτικού μηχανισμού είναι τέτοια που λειτουργεί και αποτρεπτικώς. Αυτό προκαλεί σε πολλούς Τούρκους διανοουμένους προβληματισμό για το αν αυτή η «πειθαρχία» των Τούρκων πολιτών αποτελεί ένδειξη μιας ελλιπούς δημοκρατικής κουλτούρας συμμετοχής στα πολιτικά δρώμενα, μιας «ιδιωτείας.» Είναι δύσκολο βεβαίως να φαντασθεί κανείς πώς η σωρηδόν παραβίαση άρθρων του Συντάγματος και του Ποινικού Κώδικος μπορεί να αποτελέσει άσκηση δημοκρατίας. Σε μία χώρα, ωστόσο, όπου το κράτος παραμένει η κύρια απειλή εναντίον του Συντάγματος και των νόμων, η βίαια αντίσταση κατά της αρχής και εν γένει η παραβατική συμπεριφορά μπορούν ακόμη να εξιδανικεύονται.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 6η Φεβρουαρίου 2010)

Ο Τουρκικός Στρατός και οι Ελληνοτουρκικές Σχέσεις

2010-02-02T19:00:00.000+02:00

Δεν έχουν τελειωμό τα σχέδια πραξικοπήματος τα οποία φέρονται ότι εξυφάνθηκαν στους κόλπους του τουρκικού στρατού από το 2002 και την άνοδο στην εξουσία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ). Η πρόσφατη αποκάλυψη ενός νέου σχεδίου πραξικοπήματος με την κωδική ονομασία «Balyoz» από την εφημερίδα «Ταράφ» δικαιολογημένα προσέλκυσε το ενδιαφέρον της τουρκικής κοινής γνώμης. Για πολλοστή φορά η συγκεκριμένη εφημερίδα δημοσίευσε πληροφορίες για προβοκατόρικες στρατιωτικές επιχειρήσεις οι οποίες θα αποσκοπούσαν στην αποσταθεροποίηση της Τουρκίας και θα διευκόλυναν την διενέργεια πραξικοπήματος. Πτυχές του συγκεκριμένου σχεδίου αναφέρονταν και στην Ελλάδα. Οι επίδοξοι πραξικοπηματίες θα επωφελούντο από τις τακτικές ελληνοτουρκικές αερομαχίες στο Αιγαίο, για να προκαλέσουν την κατάρριψη τουρκικού μαχητικού αεροσκάφους από ελληνικό. Αν αυτό δεν γινόταν δυνατό, προβλεπόταν ακόμη και η κατάρριψη τουρκικού αεροσκάφους από τουρκικά πυρά με σκοπό αυτή να αποδοθεί στην ελληνική πλευρά. Προφανής σκοπός τους να προκαλέσουν κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις ή και θερμό επεισόδιο, να κατηγορήσουν την κυβέρνηση Ερντογάν για μειοδοσία έναντι της Ελλάδος και να στρέψουν την τουρκική κοινή γνώμη εναντίον της. Με ανακοίνωσή της, η ηγεσία των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων δεν χαρακτήρισε τα έγγραφα πλαστά ή κατασκευασμένα, όπως είχε γίνει με άλλα σχέδια κατά το παρελθόν, αλλά τα ονόμασε «ασκήσεις επί χάρτου.» Είναι η δεύτερη φορά μέσα σε μερικούς μήνες που δημοσιεύεται σχέδιο πραξικοπήματος στο οποίο εμπλέκεται η Ελλάς ή η ελληνική μειονότητα της Τουρκίας. Στο σχέδιο με την κωδική ονομασία «Kafes» περιλαμβανόταν η τρομοκράτηση των μειονοτήτων της Τουρκίας και η διενέργεια δολοφονικών επιθέσεων εναντίον ηγετικών φυσιογνωμιών τους (συμπεριλαμβανομένου και του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου).
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις; Το ανησυχητικό από τα δύο αυτά σχέδια, είτε αυτά θεωρηθούν γνήσια είτε απλώς «ασκήσεις επί χάρτου», είναι ότι οι ελληνοτουρκικές διαφορές στο Αιγαίο, αλλά και το καθεστώς της ελληνικής μειονότητος της Τουρκίας, αποτελούν ένα από τα πιθανά πεδία αντιπαραθέσεως μεταξύ τμήματος του στρατογραφειοκρατικού κατεστημένου και της κυβερνήσεως Ερντογάν. Ιδίως η ελληνοτουρκική διένεξη στο Αιγαίο αποτελεί προνομιακό πεδίο για τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις λόγω του ότι η εκεί διαμάχη συντηρείται και ελέγχεται από τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις, μέσω των παραβιάσεων του ελληνικού εναερίου χώρου, των παραβάσεων του FIR Αθηνών, των υπερπτήσεων σε ελληνικά νησιά και βραχονησίδες. Η χρήση ζητημάτων εξωτερικής πολιτικής στην εσωτερική πολιτική διαμάχη αποτελεί παιχνίδι με την φωτιά το οποίο φαίνεται ότι κάποιοι στην Άγκυρα θα ήταν διατεθειμένοι να παίξουν. Αν όντως υπάρχουν Τούρκοι στρατηγοί οι οποίοι δεν φείδονται ζωών Τούρκων πιλότων προκειμένου να υπονομεύσουν την κυβέρνηση Ερντογάν, μπορεί να σκεφθεί κανείς πόσο θα φεισθούν των ζωών των Ελλήνων πιλότων, στρατιωτών ή πολιτών.
Τα παραπάνω καθιστούν όσο ποτέ επίκαιρη και αναγκαία την εντατικοποίηση των ελληνοτουρκικών διαπραγματεύσεων, οι οποίες θα προετοιμάσουν την δικαστική επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών στο Αιγαίο. Η παράταση του στάτους-κβο δεν εξυπηρετεί κανέναν και εγκυμονεί παντοειδείς κινδύνους. Η κυβέρνηση Ερντογάν πρέπει να το γνωρίζει πλέον καλύτερα από όλους.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 2η Φεβρουαρίου 2010)

Το Tρίγωνο Ελλάδος-Τουρκίας-Συρίας

2010-01-19T18:25:00.001+02:00

Οι καλές σχέσεις της Ελλάδος με τον αραβικό κόσμο αποτέλεσαν έναν από τους πυλώνες της ελληνικής περιφερειακής πολιτικής μέχρι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Αυτές δεν στηρίζονταν μόνον σε ιστορικούς ή πολιτιστικούς δεσμούς. Η μάλλον φιλοαραβική στάση της Ελλάδος στο Παλαιστινιακό –η Ελλάς ήταν από τις ελάχιστες δυτικές χώρες που δεν είχαν αναγνωρίσει το κράτος του Ισραήλ μέχρι το 1990– ανταποδιδόταν από την διακριτική αλλά σταθερή υποστήριξη του αραβικού κόσμου στις ελληνικές θέσεις στο Κυπριακό και τα Ελληνοτουρκικά. Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ωστόσο, σήμανε την σταδιακή μείωση του ελληνικού ενδιαφέροντος, την συρρίκνωση της ελληνικής διπλωματικής επιρροής και την απώλεια παραδοσιακών διπλωματικών ερεισμάτων στην Μέση Ανατολή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η βαθμιαία υποβάθμιση των ελληνικών διπλωματικών σχέσεων με την Συρία.
Η αναγνώριση του κράτους του Ισραήλ από την Ελλάδα δεν συνοδεύθηκε από μία στρατηγική διεκδικήσεως ενός μεσολαβητικού ρόλου στην συροισραηλινή διένεξη ούτε από μία στρατηγική διαμεσολαβήσεως των σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ενώσεως με την Συρία, και κατ’επέκταση τον αραβικό κόσμο. Τα Βαλκάνια και η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτέλεσαν τις στρατηγικές προτεραιότητες της ελληνικής διπλωματίας, και η διατήρηση μιας δραστήριας εξωτερικής πολιτικής προς την Μέση Ανατολή θεωρήθηκε μάλλον περιττή πολυτέλεια. Η ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ωστόσο, ανέστειλε για μερικά χρόνια την παρακμή των σχέσεων Ελλάδος-Συρίας. Η ιστορική αντιπαλότητα Συρίας και Τουρκίας η οποία εδραζόταν στην εδαφική διένεξη σχετικά με την επαρχία της Αλεξανδρέττας, είχε οξυνθεί λόγω της ευθείας υποστηρίξεως την οποία η Συρία παρείχε προς το ΡΚΚ και της διενέξεως σχετικά με τα ύδατα του Ευφράτη. Και αν η κοινή αντιπαράθεση με την Τουρκία θεωρείτο επαρκής λόγος για την καλλιέργεια των διμερών σχέσεων, αυτή πλέον έχασε κάθε περιεχόμενο όταν Ελλάς και Συρία, για διαφορετικούς λόγους, αποφάσισαν να επιδιώξουν την προσέγγιση προς τον άλλοτε κοινό πολέμιο.
Η βελτίωση των σχέσεων Τουρκίας και Συρίας, δύο κρατών που έφθασαν στο χείλος του πολέμου το 1998, έχει ξεπεράσει κάθε προσδοκία και συνδέεται με την νέα μεσανατολική στρατηγική της κυβερνήσεως Ερντογάν. Οι εδαφικές διαφορές τέθηκαν επιδέξια στο περιθώριο χωρίς να επιλυθούν, ενώ έμφαση δόθηκε στην στενή οικονομική και πολιτική συνεργασία. Τα οφέλη ήταν αμοιβαία: Η Συρία, από την μια, έβγαινε από μία επώδυνη διπλωματική και οικονομική απομόνωση. Η Τουρκία, από την άλλη, αποκτούσε πρόσβαση στην αγορά της Συρίας και –μέσω αυτής– του αραβικού κόσμου και διεκδικούσε επίσης ρόλο γέφυρας μεταξύ της Συρίας και της Δύσεως. Η νέα εποχή στις τουρκοσυριακές σχέσεις είχε και την επίδραση της στην πολιτική της Συρίας στο Κυπριακό. Η διεξαγωγή ακτοπλοϊκών δρομολογίων μεταξύ του συριακού λιμένος της Λαττάκειας και του κατεχόμενου λιμένος της Αμμοχώστου στην Κύπρο κατά παραβίαση των ψηφισμάτων του ΟΗΕ ήταν ενδεικτική της δραματικής αλλαγής των διπλωματικών ισορροπιών στο τρίγωνο Αθήνας-Άγκυρας-Δαμασκού.
Οι πρόσφατες δηλώσεις του Αναπληρωτού Υπουργού Εξωτερικών για την «ανάκτηση του ρόλου της Ελλάδος στην Μέση Ανατολή» είναι προς την σωστή κατεύθυνση. Η Ελλάς χρειάζεται επειγόντως στρατηγική για την Μέση Ανατολή, ώστε να διεκδικήσει αυτή τον ρόλο της γέφυρας μεταξύ Ευρώπης και αραβικού κόσμου. Απαιτείται όμως πολλή και σκληρή δουλειά, για να καλυφθούν αβελτηρία και παραλείψεις ετών. Η αποκατάσταση στενής διπλωματικής και οικονομικής συνεργασίας με την Συρία δεν θα είναι παρά μόνον η αρχή.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 19η Ιανουαρίου 2010)

Ελληνοτουρκικές Οικονομικές Σχέσεις: Μία Αποτίμηση

2010-01-06T18:07:00.000+02:00

Δέκα χρόνια μετά την απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο Ελσίνκι και την ριζική αλλαγή της ελληνικής στρατηγικής για τις ευρωτουρκικές σχέσεις, μικρή πρόοδος έχει σημειωθεί στα διμερή διπλωματικά ζητήματα. Εντυπωσιακή όμως είναι η βελτίωση των ελληνοτουρκικών οικονομικών σχέσεων. Ο όγκος των διμερών εμπορικών συναλλαγών από μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια δολλάρια στις αρχές της δεκαετίας του 1990 πλησίασε τα δυόμισυ δισεκατομμύρια δολλάρια το 2008, με προοπτικές περαιτέρω ανόδου. Οι ελληνικές επενδύσεις στην Τουρκία έφθασαν στο επίπεδο-ρεκόρ των έξι δισεκατομμυρίων δολλαρίων με την εξαγορά το 2006 της πέμπτης μεγαλύτερης τουρκικής τράπεζας «Φινάνσμπανκ» από την Εθνική Τράπεζα αντί του συνολικού ποσού των πέντε δισεκατομμυρίων δολλαρίων. Η εξαγορά αυτή, η μεγαλύτερη επένδυση από ελληνική εταιρεία εκτός συνόρων, συνάντησε ισχυρές πολιτικές αντιδράσεις, δικαιώθηκε όμως πλήρως βάσει των οικονομικών της αποτελεσμάτων. Η ισχυρή κερδοφορία της «Φινάνσμπανκ» επέτρεψε την απόσβεση σημαντικού μέρους του επενδεδυμένου κεφαλαίου σε μικρό χρονικό διάστημα. Παρά την κοινή πεποίθηση ότι η ελληνική και η τουρκική οικονομία ήταν φύσει ανταγωνιστικές, η βελτίωση των διμερών σχέσεων ανέδειξε πολλούς τομείς στους οποίους οι δύο οικονομίες ήταν στην πραγματικότητα συμπληρωματικές.
Η βελτίωση ωστόσο των ελληνοτουρκικών οικονομικών σχέσεων λειτούργησε και ως καθρέπτης των διαρθρωτικών αδυναμιών της ελληνικής οικονομίας. Το ελληνικό έλλειμμα στο διμερές εμπόριο είναι μεγάλο και παρουσιάζει αυξητικές τάσεις. Οι διαφορές έχουν και ποιοτικές διαστάσεις. Ο κατάλογος των τουρκικών προϊόντων που εξάγονται στην Ελλάδα περιλαμβάνει βιομηχανικά προϊόντα όπως αυτοκίνητα, μηχανές και οικιακές συσκευές και προϊόντα κλωστοϋφαντουργίας. Αν κανείς μελετήσει τον κατάλογο των ελληνικών προϊόντων που εξάγονται στην Τουρκία, θα διαπιστώσει ότι το δεύτερο μεγαλύτερο σε αξία προϊόν είναι το βαμβάκι. Λόγω της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων, το ελληνικό βαμβάκι καταλήγει φθηνότερο του τουρκικού στην αγορά και αγοράζεται σωρηδόν από τις τουρκικές κλωστοϋφαντουργίες. Παράγει λοιπόν η Ελλάς βαμβάκι σπαταλώντας πολύτιμους υδάτινους πόρους και εκθέτοντας ολόκληρες περιφέρειες στον κίνδυνο της ερημοποίησης, για να το εξαγάγει στην Τουρκία και να το επανεισαγάγει επεξεργασμένο, ως ύφασμα ή έτοιμο ένδυμα! Ακόμη και το ύφασμα από το οποίο κατασκευάζονται οι ελληνικές σημαίες είναι τουρκικής προελεύσεως, σημείωνε σκωπτικά προ καιρού η τουρκική εφημερίδα «Χουριέτ».
Τα πράγματα δεν ήταν πάντοτε έτσι. Η τουρκική οικονομία μέχρι την δεκαετία του 1980 ήταν εσωστρεφής, κρατικιστική και ελάχιστα ανταγωνιστική. Η κατασκευή του πρώτου τουρκικού αυτοκινήτου «Αναντόλ» την δεκαετία του 1970, χαρακτηριστική των προσπαθειών των τότε τουρκικών κυβερνήσεων να επιτύχουν την ανάπτυξη μιας «εθνικής οικονομίας», είχε δώσει λαβή σε άφθονα ανέκδοτα. Αν και «εθνικό προϊόν», το «Αναντόλ» ήταν απλώς ένα πολύ κακό αυτοκίνητο. Σήμερα η Τουρκία είναι από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς αυτοκινήτων στην Ευρώπη. Η ανταγωνιστικότητά της τουρκικής αυτοκινητοβιομηχανίας δεν βασίζεται πλέον μόνον στο χαμηλό κόστος εργασίας. Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις των κυβερνήσεων Οζάλ την δεκαετία του 1980 ήταν επώδυνες αλλά αναγκαίες. Αυτές επέτρεψαν στην Τουρκία να βελτιώσει την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της και να αναδειχθεί σήμερα σε μείζονα εξαγωγική δύναμη. Τα παθήματα του προσφάτου παρελθόντος έγιναν και αυτά μαθήματα. Η οικονομική κρίση του 2001, η σοβαρότερη στην μεταπολεμική ιστορία της χώρας, οδήγησε σε μεταρρυθμίσεις στον χρηματοπιστωτικό τομέα οι οποίες προστάτευσαν την Τουρκία από τα χειρότερα της παρούσας παγκόσμιας οικονομικής κρίσεως.
Η βελτίωση των ελληνοτουρκικών οικονομικών σχέσεων απέχει ακόμη από το σημείο κορεσμού. Πιθανή πρόοδος στο Κυπριακό και στα διμερή διπλωματικά προβλήματα θα δώσει ακόμη μεγαλύτερη ώθηση στο διμερές εμπόριο και τις επενδύσεις. Ανεξαρτήτως όμως των εξελίξεων αυτών οι αναδεικνυόμενες διαρθρωτικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας απαιτούν συντονισμένη πολιτική δράση. Το παράδειγμα της Τουρκίας οφείλει να αποτελέσει αφορμή για προβληματισμό και μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες, ώστε να παύσει το βαμβάκι να αποτελεί κύριο εξαγωγικό προϊόν της Ελλάδος προς την γείτονα.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 6η Ιανουαρίου 2010)

Το Άσυλο της Ανομίας

2010-01-05T09:54:00.001+02:00

Όλοι ελπίζουμε στην ομαλή και αδιασάλευτη λειτουργία των πανεπιστημίων. Ωστόσο οι ελπίδες δεν αρκούν για να λύσουν προβλήματα, πολύ περισσότερο σε περίοδο βαθειάς κρίσεως. Οι πρωτοφανείς βιαιότητες οι οποίες έγραψαν τον Δεκέμβριο του 2008 στις μαύρες σελίδες της ελληνικής ιστορίας δεν έμειναν χωρίς συνέχεια. Πριν από λίγες ημέρες, ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών προπηλακίσθηκε μέσα στο γραφείο του διατρέχοντας κίνδυνο ζωής. Τέτοια περιστατικά δεν μπορεί να αφεθούν στην λήθη, μέχρι την επόμενη καταστροφή η οποία θα επέλθει με μαθηματική βεβαιότητα. Απαιτείται δράση πολιτική και ευθεία αντιπαράθεση με την κουλτούρα της ανομίας η οποία θάλλει στο περιθώριο των ελληνικών πανεπιστημίων, εντός των πλαισίων του Συντάγματος και των νόμων μιας δημοκρατικής πολιτείας.

Η αρχή μπορεί να γίνει με το ζήτημα του πανεπιστημιακού ασύλου. Είναι καιρός πλέον να σταματήσει η υποκρισία. Κοστίζει πολύ, και μπορεί να κοστίσει ακόμη περισσότερο. Ένας θεσμός που ξεκίνησε για να υπηρετήσει την ελευθερία της έκφρασης έχει καταλήξει να υποθάλπει κάθε είδους παρανομία και να υπονομεύει την ίδια την ελευθερία της έκφρασης στα πανεπιστήμια. Ακαδημαϊκά συνέδρια έχουν κατά καιρούς διακοπεί από «διαφωνούντες» ταραξίες, ακροδεξιάς ή ακροαριστεράς κοπής, ενώ ήδη πολλοί διδάσκοντες αυτολογοκρίνονται στις παραδόσεις τους, για να μη προκαλέσουν την μήνι των «γνωστών αγνώστων», ανυπεράσπιστοι καθώς είναι.

Η εισαγωγή του θεσμού του πανεπιστημιακού ασύλου, μιας ούτως ή άλλως ελληνικής πρωτοτυπίας, κατανοείται ιστορικώς, αν αναλογισθεί κανείς τον ρόλο της αστυνομίας την μεταπολεμική περίοδο ως το 1974. Τα πράγματα όμως έχουν αλλάξει από τότε. Η Ελλάς του 2009 δεν είναι η Ελλάς του 1950 και του 1960˙ είναι μια σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία στην οποία πλέον η παρουσία της αστυνομίας δεν αποτελεί απειλή για τα ατομικά δικαιώματα τέτοια, ώστε να αποκλείεται η πρόσβασή της στους πανεπιστημιακούς χώρους. Αντιθέτως σε πραγματική απειλή έχει εξελιχθεί η παρουσία ταραχοποιών στοιχείων που λυμαίνονται τους πανεπιστημιακούς χώρους, και αποτελεί συνταγματική υποχρέωση της πολιτείας η προστασία της δημόσιας περιουσίας και των δικαιωμάτων διδασκόντων και φοιτητών.

Αυτή η θέση, αφόρητη κοινοτοπία για οποιαδήποτε σοβαρή δημοκρατική πολιτεία, δεν συγκεντρώνει δυστυχώς την ομόφωνη υποστήριξη της ακαδημαϊκής κοινότητος. Ακόμη και αν οι θεσμοθετημένοι εκπρόσωποι της ακαδημαϊκής κοινότητος αρνούνται να αναλάβουν τις σοβαρές ευθύνες τους και να αντιταχθούν στην εισαγόμενη αθλιότητα, το ζήτημα είναι κατ’εξοχήν πολιτικής φύσεως. Η ευθύνη ανήκει στην κυβέρνηση και τα πολιτικά κόμματα. Είναι καιρός η μεταρρυθμιστική ρητορεία της κυβέρνησης να μετατραπεί σε πράξεις. Η άρση του ασύλου δεν θα λύσει ως δια μαγείας τα προβλήματα της ανώτατης παιδείας, θα έχει όμως κορυφαία συμβολική πολιτική σημασία. Η κυβέρνηση οφείλει να το πράξει για αυτούς που πρώτοι απ’όλους υφίστανται τις συνέπειες της παρούσης καταστάσεως. Για την σιωπηλή πλειοψηφία των φοιτητών που βλέπουν καθημερινά το πανεπιστήμιο να απαξιώνεται και μαζί με αυτό και τις ελπίδες τους για μόρφωση πραγματική, και όχι για ένα «χαρτί» διαβατήριο στην ανεργία. Για τους φοιτητές που δεν έχουν τα μέσα να αποδράσουν από την ελληνική ακαδημαϊκή πραγματικότητα και να σπουδάσουν στο εξωτερικό. Για τους φοιτητές που δεν αντέχουν βλέπουν τα πανεπιστήμια κλειστά, τις αίθουσες διδασκαλίας ρημαγμένες, τα εργαστήρια λεηλατημένα και τις βιβλιοθήκες παρανάλωμα του πυρός.

Ζητούνται πολιτικές δυνάμεις που θα αρθούν στο ύψος των περιστάσεων και θα άρουν το άσυλο της ανομίας.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 3η Ιανουαρίου 2010)

Αλλάζοντας Πορεία στο Βόρειο Ιράκ

2009-12-13T23:04:00.001+02:00

Η επίσκεψη του Τούρκου Υπουργού Εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου στο Ιράκ πριν από μερικές εβδομάδες ήταν διαφορετική από τις άλλες. Και αυτό γιατί συμπεριλάμβανε και στάση στο βόρειο Ιράκ, στο μέχρι πρόσφατα ακατανόμαστο για την Τουρκία «ιρακινό Κουρδιστάν.» Ο Νταβούτογλου συναντήθηκε στην πρωτεύουσα Ερμπίλ (τα αρχαία Άρβηλα) με τον Πρόεδρο της Περιφερειακής Κυβερνήσεως του Κουρδιστάν (Kurdistan Regional Government-KRG) και παλαιό γνώριμο της Τουρκίας Μασούντ Μπαρζανί και τον ανιψιό του Προέδρου και Πρωθυπουργό Νετσιρβάν Μπαρζανί (σας θυμίζει κάτι αυτό;). Είχε ήδη συναντηθεί στην Βαγδάτη με τον άλλο ιστορικό ηγέτη των Κούρδων του Ιράκ Τζαλάλ Ταλαμπανί. Ο Ταλαμπανί από το 2005 είναι Πρόεδρος του ομοσπόνδου Ιράκ.
    Η επίσκεψη αυτή είναι η πρώτη επίσημη επίσκεψη Τούρκου επισήμου στο κουρδικό ομόσπονδο κρατίδιο του Ιράκ και ενδεικτική των μεγάλων αλλαγών που σημειώνονται στην τουρκική εξωτερική πολιτική στην Μέση Ανατολή. Ήδη από το τέλος του πρώτης εισβολής στο Ιράκ το 1991, η Τουρκία είχε αντιδράσει σπασμωδικά στην δημιουργία μιας ντε φάκτο κουρδικής πολιτικής οντότητος υπό διεθνή προστασία στο βόρειο Ιράκ. Ο φόβος ότι η οριστικοποίηση του διαμελισμού του Ιράκ και η δημιουργία κουρδικού κράτους θα λειτουργούσε ως μαγνήτης για την πολυπληθή κουρδική μειονότητα της Τουρκίας διαμόρφωνε την τουρκική. Η παρουσία του ΡΚΚ και στις δύο πλευρές των συνόρων περιέπλεκε ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Για πάνω από δέκα χρόνια, η Τουρκία υποδαύλίζε τις ενδοκουρδικές έριδες με σκοπό την υπονόμευση της κουρδικής αυτονομίας. Η απόφαση ωστόσο του τουρκικού κοινοβουλίου της 1ης Μαρτίου 2003 να μην επιτρέψει σε αμερικανικά στρατεύματα να εισβάλουν στο Ιράκ από το τουρκικό έδαφος ήταν μοιραία. Η δεύτερη εισβολή του Ιράκ πραγματοποιήθηκε χωρίς την συμμετοχή τουρκικών στρατευμάτων. Αντιθέτως οι κουρδικές παραστρατιωτικές δυνάμεις (πεσμεργκά) αποδείχθηκαν οι μοναδικοί εντόπιοι σύμμαχοι των Αμερικανών στο Ιράκ και ανταμείφθηκαν. Τα όρια της υπό κουρδικό έλεγχο περιοχής του βορείου Ιράκ επεκτάθηκαν σημαντικά. Μπροστά στα νέα δεδομένα, η Άγκυρα επέμενε στην αντίθεσή της στην μετατροπή του Ιράκ σε ομοσπονδία και την υπαγωγή της πόλεως του Κιρκούκ και των πετρελαιοφόρων κοιτασμάτων της υπό κουρδικό έλεγχο. Η επιρροή της όμως στις εξελίξεις ήταν μάλλον περιορισμένη. Το νέο σύνταγμα του Ιράκ αναγνώρισε δικαιώματα ομοσπόνδου κράτους στην κουρδική διοίκηση. Το δημοψήφισμα, ωστόσο, για το μέλλον του Κιρκούκ ανεβλήθη επ’αόριστον.
    Παρά τους διαξιφισμούς σε διπλωματικό επίπεδο, αναπτύχθηκαν, ωστόσο, ισχυρές οικονομικές σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Κουρδικής Διοικήσεως. Οι διμερείς εμπορικές συναλλαγές αναπτύχθηκαν ραγδαία, ενώ η Τουρκία έγινε ο μεγαλύτερος ξένος επενδυτής. Παρά την αβεβαιότητα για το μέλλον μετά την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων, η Κουρδική Διοίκηση αποδείχθηκε νησίδα σχετικής σταθερότητος και οικονομικής ευημερίας. Τα οφέλη της οικονομικής συνεργασίας συνέβαλαν αποφασιστικά στην αλλαγή της τουρκικής πολιτικής προς την Κουρδική Διοίκηση. Η αναγνώρισή της ως ομοσπόνδου κράτους του Ιράκ συνοδεύθηκε με υπογραφή συμφωνιών σε ζητήματα ασφαλείας (βλ. ΡΚΚ) και περαιτέρω οικονομικής συνεργασίας. Μείζονος σημασίας είναι και η συνεργασία Τουρκίας και Κουρδικής Διοικήσεως στο θέμα της ενέργειας. Ενώ η ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας έχει ανάγκη προσθέτων ποσοτήτων φυσικού αερίου, το Ιράκ –τόσο στην κουρδική ζώνη, όσο και εκτός αυτής– διαθέτει μεγάλες ανεκμετάλλευτες ποσότητες. Το ιρακινό φυσικό αέριο θα μπορούσε να φθάσει στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω Τουρκίας.
    Παρά την φαινομενική αναδίπλωση οι στόχοι της νέας τουρκικής πολιτικής είναι πολλαπλοί. Η βελτίωση των σχέσεων με την Κουρδική Διοίκηση δεν αναζωπυρώνει το κουρδικό πρόβλημα στην Τουρκία. Αντιθέτως, απομονώνει το ΡΚΚ και καθιστά προβληματική την συνέχιση της παρουσίας του στο βόρειο Ιράκ. Επίσης ευνοεί την περαιτέρω ανάπτυξη της τουρκικής επιχειρηματικής δραστηριότητος στην περιοχή και ενισχύει τον ρόλο της Τουρκίας ως περιφερειακής οικονομικής δυνάμεως και κόμβου μεταφοράς ενέργειας. Τέλος επιτρέπει την αύξηση της τουρκικής διπλωματικής επιρροής στο Ιράκ για πρώτη φορά μετά το 2003. Σε δηλώσεις του ο Νταβούτογλου υποστήριξε ότι η επίσκεψη αυτή έπρεπε να γίνει πολύ νωρίτερα και εξήγγειλε το άνοιγμα τουρκικού προξενείου στο Ερμπίλ. Αυτό ίσως αφυπνίσει και την ελληνική διπλωματία της οποίας η παρουσία στο βόρειο Ιράκ είναι ουσιαστικώς ανύπαρκτη. Μετά την Άγκυρα είναι και η σειρά της Αθήνας να καταλάβει ότι Κούρδοι δεν είναι μόνον το ΡΚΚ.

(Δημοσιεύθηκε στον ιστοτόπο "Newstime.gr" την 13η Δεκεμβρίου 2009)

Ποια Ελληνική Πολιτική στην Μέση Ανατολή;

2009-12-03T19:39:00.000+02:00

Ενώ η Τουρκία αναμόρφωνε την δική της μεσανατολική πολιτική, η εθελουσία αποχώρηση της Ελλάδος από την Μέση Ανατολή τα τελευταία χρόνια είναι χαρακτηριστική μιας εσωστρεφούς αντιλήψεως για την εξωτερική πολιτική μιας χώρας, της οποίας τα ενδιαφέροντα μάλλον περιορίζονται στα ευρωπαϊκά θέματα και τις κατά καιρούς διπλωματικές διενέξεις με τους γείτονές της. Το μειωμένο ενδιαφέρον για την Μέση Ανατολή δεν αναφέρεται δυστυχώς μόνον στο διπλωματικό επίπεδο. Στο πρόσφατο συνέδριο της Αμερικανικής Εταιρείας Μεσανατολικών Σπουδών, το μεγαλύτερο του είδους παγκοσμίως, συμμετείχαν δεκάδες Τούρκοι φοιτητές και ακαδημαϊκοί. Οι Έλληνες σύνεδροι μετρούνταν στα δάκτυλα του ενός χεριού, και αυτοί ακόμη εκπροσωπούσαν αλλοδαπά πανεπιστήμια.
Υπάρχουν τουλάχιστον τρεις θεματικές περιοχές στις οποίες η ελληνική διπλωματία θα μπορούσε να αναπτύξει τις προσπάθειές της ώστε ταχέως να αποκαταστήσει την παρουσία της στην περιοχή. Πρώτον, η πλήρης ένταξη της Συρίας στους μηχανισμούς ευρωμεσογειακής συνεργασίας. Για πολιτικούς λόγους και με ευθύνη της Συρίας έχει καθυστερήσει η ανάπτυξη των ευρωσυριακών σχέσεων. Αυτή αποτελεί προϋπόθεση οποιασδήποτε ουσιαστικής ευρωπαϊκής συμβολής στην επίλυση του Παλαιστινιακού και την μείωση της εντάσεως στον Λίβανο και τις σχέσεις Συρίας-Ισραήλ. Η Ελλάς έχει κάθε συμφέρον να αναλάβει ρόλο πρωταγωνιστικό στις σχετικές διαπραγματεύσεις, ώστε και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα στην περιοχή να προωθήσει και να βελτιώσει τις ιστορικά καλές σχέσεις της με μία από τις σημαντικότερες δυνάμεις του αραβικού κόσμου.
Δεύτερον, επείγει η ανάπτυξη διπλωματικών και οικονομικών δεσμών με την Κουρδική Περιφερειακή Κυβέρνηση του βορείου Ιράκ. Η παρουσία χιλιάδων Κούρδων πολιτικών προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα από την δεκαετία του 1970 έχει συμβάλει στην ύπαρξη καλών σχέσεων μεταξύ του κουρδικού και του ελληνικού λαού. Την στιγμή που η ίδια η Τουρκία αναπτύσσει στενούς οικονομικούς δεσμούς με τους Κούρδους του βορείου Ιράκ, η απουσία ισχυρής ελληνικής παρουσίας στην περιοχή είναι εμβληματική της αδρανείας της ελληνικής διπλωματίας. Το άνοιγμα ελληνικού προξενείου στην πρωτεύουσα της Κουρδικής Περιφερειακής Κυβερνήσεως Ερμπίλ οφείλει να είναι μόνον η αρχή μιας συστηματικής προσπάθειας οικονομικής και πολιτικής συνεργασίας, η οποία μπορεί να επεκταθεί και στο πεδίο της ενέργειας. Αλίμονο αν αυτή εξαντληθεί στην εξαγγελθείσα ανέγερση μνημείου του Μεγάλου Αλεξάνδρου στο πεδίο της Μάχης των Γαυγαμήλων, υπό τον φόβο αντίστοιχης πρωτοβουλίας Γκρουέφσκι.
Τρίτον, και ίσως σημαντικότερο. Η έξαρση της πειρατείας στα Στενά του Άντεν και στα ανοικτά της Υεμένης και της Σομαλίας αποτελεί τα τελευταία χρόνια μείζον πρόβλημα για το διεθνές εμπόριο και την παγκόσμια οικονομία. Το ελληνικό εμπορικό ναυτικό –και λόγω του μεγέθους του– υφίσταται βαρειές απώλειες. Αυτές δεν περιορίζονται στην περιοδική αρπαγή πλοίων από πειρατές και την καταβολή λύτρων. Επεκτείνονται και στην αναπροσαρμογή της πορείας των πλοίων ώστε να αποφεύγονται οι επικίνδυνες περιοχές με σημαντικό οικονομικό κόστος. Η Ελλάς διαθέτει ισχυρό και αξιόμαχο πολεμικό ναυτικό, από τα ισχυρότερα στην Ευρώπη, και είναι σε θέση να αναλάβει πρωταγωνιστικές πρωτοβουλίες σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, ώστε να συμβάλει αποφασιστικά στην πάταξη του φαινομένου της πειρατείας στην περιοχή. Μία τέτοια πρωτοβουλία δεν θα προστατεύσει μόνον τα νόμιμα συμφέροντα του ελληνικού εμπορικού ναυτικού. Θα ενισχύσει το κύρος της χώρας εντός της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Θα συμβάλει επίσης στην βελτίωση των σχέσεων με τα κράτη τα οποία πλήττονται περισσότερο από το φαινόμενο, τις πετρελαιοεξαγωγικές χώρες του Περσικού Κόλπου, την Κίνα και την Ινδία, χώρες με τις οποίες η βελτίωση των διπλωματικών σχέσεων πρέπει να αποτελεί ύψιστη διπλωματική προτεραιότητα. Η επιστροφή της ελληνικής διπλωματίας στην Μέση Ανατολή δεν απαιτεί απαραιτήτως την ανάληψη υψηλού και δυσανάλογου προς το προσδοκώμενο αποτέλεσμα κινδύνου. Προϋποθέτει μάλλον την έξοδο από μία επαρχιώτικη προσέγγιση του ρόλου της Ελλάδος στην Μέση Ανατολή και τον κόσμο.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή" την 3η Δεκεμβρίου 2009)